Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, Quốc Tử Giám được xem là nơi quy tụ và đào tạo những người tài cho đất nước. Tuy nhiên, thời Lê sơ từng xuất hiện một người thầy dù bản thân chỉ đỗ đầu kỳ thi Hương nhưng lại đào tạo được hàng chục học trò đỗ đại khoa. Đó là Trần Ích Phát, người được ghi nhận có 74 học trò đỗ đạt, gồm 3 Trạng nguyên, 4 Bảng nhãn, 6 Thám hoa, 10 Hoàng giáp và 51 Tiến sĩ.
Theo Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát sống vào thời Lê sơ, xuất thân từ một gia đình nông dân tại làng Triều Dương, nay thuộc TP Hải Phòng. Gia đình ông trước đó không có truyền thống khoa cử, nhưng ngay từ nhỏ, Trần Ích Phát đã bộc lộ tư chất đặc biệt. Ông nổi tiếng thông minh, có trí nhớ tốt và khả năng tiếp thu kinh sách nhanh chóng. Những sách vở vốn phức tạp với nhiều người, ông chỉ cần đọc qua đã có thể ghi nhớ. Đến năm 15 tuổi, Trần Ích Phát đã đọc nhiều sách về thi ca, kinh nghĩa, văn chương và sớm nổi tiếng trong vùng.
Năm 1448, dưới triều vua Lê Nhân Tông, Trần Ích Phát tham dự kỳ thi Hương và đỗ đầu, giành danh hiệu Giải nguyên. Đây là thành tích đáng nể, đặc biệt với một người xuất thân từ gia đình nông dân không có truyền thống khoa cử. Tuy nhiên, niềm vui ấy không kéo dài. Khi bước vào kỳ thi Hội, Trần Ích Phát không đỗ. Thất bại này có thể khiến nhiều sĩ tử lựa chọn chờ đợi khoa thi tiếp theo, nhưng với ông, đó lại là bước ngoặt quan trọng.
Theo sách Những người thầy trong sử Việt, sau khi không thể tự mình tiến xa hơn trên con đường khoa cử, Trần Ích Phát đã xác định một hướng đi khác: nếu bản thân không trở thành Tiến sĩ thì sẽ đào tạo những người có thể đạt được danh vị ấy, thậm chí là Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Từ suy nghĩ đó, ông trở về quê nhà mở trường dạy học. Danh tiếng về một người thầy uyên bác nhanh chóng lan rộng, khiến sĩ tử từ nhiều nơi tìm đến theo học. Ngôi trường của Trần Ích Phát dần trở thành địa điểm tập trung đông đảo người học, đến mức đời sống của cả làng cũng thay đổi theo.
Theo ghi chép trong Những người thầy trong sử Việt, con đường dẫn vào nhà Trần Ích Phát từng được mở rộng để thuận tiện cho các tân khoa trở về quê vinh quy bái tổ và đến tạ ơn thầy. Lượng sĩ tử tìm đến đông đến mức người dân trong làng phải xây dựng thêm nhà cửa để làm nơi trọ học. Hoạt động buôn bán cũng phát triển theo nhu cầu của người học. Những cửa hàng bán giấy, bút, dầu đèn xuất hiện, phục vụ đông đảo sĩ tử. Có thời điểm, việc đón học trò trở thành một phần nổi bật trong đời sống của cả làng.
Điều làm nên danh tiếng của Trần Ích Phát không chỉ nằm ở số lượng học trò đỗ đạt, mà còn ở cách ông dạy học. Thay vì áp dụng một phương pháp chung cho tất cả, ông tìm hiểu năng lực, đặc điểm và điểm yếu của từng học trò để có cách hướng dẫn phù hợp. Theo Những người thầy trong sử Việt, phương pháp của Trần Ích Phát khác với cách giáo dục phổ biến đương thời. Ông chú trọng đến đặc điểm tâm lý của từng học trò, khích lệ mỗi người theo một cách riêng và tập trung vào những phần kiến thức mà họ còn thiếu. Cách làm này được đánh giá có nhiều điểm tương đồng với phương pháp đào tạo học sinh năng khiếu hiện đại.
Trần Ích Phát là thầy giáo lừng danh của Việt Nam từng có tới 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ (Ảnh minh hoạ)
Thành quả của phương pháp ấy thể hiện rõ qua các khoa thi dưới thời Lê sơ. Trong 9 khoa thi từ năm 1463 đến 1496, triều đình có 9 Trạng nguyên, 10 Bảng nhãn và 10 Thám hoa. Trong số đó, học trò của Trần Ích Phát giành tới 3 danh hiệu Trạng nguyên, 4 Bảng nhãn và 6 Thám hoa. Ngoài ra, 10 người đỗ Hoàng giáp và 51 người đỗ Tiến sĩ cũng từng là học trò của ông.
Đáng chú ý, nhiều học trò của Trần Ích Phát đạt thành tích khi còn rất trẻ. Trạng nguyên Vũ Kiệt đỗ khi mới 21 tuổi; Trần Sùng Dĩnh đỗ Trạng nguyên ở tuổi 23; Nguyễn Huân trở thành Bảng nhãn khi 21 tuổi, trong khi Đinh Lưu Kim đỗ Thám hoa lúc mới 18 tuổi. Thân Cảnh Vân cũng đỗ Thám hoa khi 25 tuổi.
Ba học trò của Trần Ích Phát lần lượt đỗ Trạng nguyên gồm Vũ Kiệt năm 1472, Trần Sùng Dĩnh năm 1487 và Nghiêm Hoản năm 1496. Đặc biệt, trong một số khoa thi, cả ba vị trí đứng đầu bảng vàng, tức Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa, đều thuộc về học trò của ông, cho thấy ảnh hưởng đặc biệt của người thầy này đối với khoa cử đương thời.
Học trò của Trần Ích Phát cũng không chỉ được biết đến bởi danh vị đạt được. Một số bài văn sách do họ viết còn được đánh giá cao về tư tưởng trị quốc. Trong đó, bài văn sách Đế Vương trị quốc của Trạng nguyên Vũ Kiệt được nhắc đến như một tác phẩm tiêu biểu về tư tưởng quản lý đất nước, chống tham nhũng và đề cao giáo dục.
Phần lớn học trò của Trần Ích Phát đỗ đạt dưới thời vua Lê Thánh Tông, giai đoạn nền giáo dục và khoa cử Đại Việt phát triển mạnh. Bản thân Lê Thánh Tông khi còn là hoàng tử từng nghe danh Trần Ích Phát và biết đến tài năng của ông. Sau này, trước những đóng góp trong việc đào tạo nhân tài cho triều đình, Trần Ích Phát được phong chức Đông Các đại học sĩ. Đây là một vinh dự đáng kể đối với người từng chỉ đỗ kỳ thi Hương.Tuy nhiên, dù được nhà vua trọng vọng, Trần Ích Phát không lựa chọn con đường làm quan. Ông tiếp tục cuộc sống giản dị ở quê nhà và dành phần đời còn lại cho việc dạy học.
Từ một người không vượt qua được kỳ thi Hội, ông đã tạo nên một thành tích mà chính con đường khoa cử của bản thân không thể mang lại: đào tạo hàng chục nhân tài cho đất nước, trong đó có những người đứng đầu bảng vàng. Thành tích 74 học trò đỗ đại khoa vì thế trở thành dấu ấn đặc biệt trong lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam.
Tổng hợp
Hoặc