Bên kia phá Tam Giang, có một dòng tranh từng "ngủ quên" suốt hai thập kỷ

Nốt lặng hai thập kỷ trong ký ức của những “người muôn năm cũ”

Sớm tháng Mười một, đầm phá Tam Giang phủ một màu lam khói bảng lảng. Chiếc đò ngang khua nước đưa khách vào làng Chuồn (còn gọi là làng An Truyền), xã Phú An, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Du khách thập phương thường tìm đến làng Chuồn như một điểm hẹn ẩm thực dân dã khó quên.

Thế nhưng, chưa nhiều người đến nơi đây biết rằng bên cạnh những sản vật trứ danh ấy, đất An Truyền từng có một thời kỳ vàng son với nghề làm tranh liễn - một nét đẹp văn hóa độc đáo từng gắn bó máu thịt với đời sống tinh thần của Cố đô Huế. Ra đời vào thế kỷ XVIII, tranh liễn làng Chuồn đã trở thành biểu tượng của tinh thần hiếu học, truyền thống khoa bảng và là nét văn hoá thân thuộc của ngày Tết. Đó là những bộ tranh chúc tụng chữ Hán với hoạ tiết đa dạng cùng kỹ thuật “nửa in, nửa vẽ” vô cùng độc đáo.

Một không gian trưng bày liễn làng Chuồn. Ảnh: Dự án Hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn.

Trong ký ức của các bậc cao niên, mỗi độ tháng Chạp về, cả làng An Truyền như được khoác lên tấm áo mới. Sắc đỏ của giấy điệp phơi rực rỡ dọc theo lối đi, sân đình, mép nước. Tiếng đục ván lách cách rộn ràng thâu đêm suốt sáng để kịp những chuyến đò phiên chợ Tết; tiếng chổi quét màu quèn quẹt trên thớ gỗ thị; mùi dầu trẩu quyện với mùi vỏ sò óng ánh tạo nên phong vị Tết đầm ấm, náo nức. Tranh liễn làng Chuồn theo thuyền buôn ngược dòng sông Hương vào phố thị, tỏa đi khắp các tỉnh miền Trung, vượt đèo Hải Vân vào Nam, mang theo ước vọng về sự an khang và phước lành.

Dẫu vậy, dòng chảy thời gian và sự biến thiên của nhịp sống hiện đại đã tạo ra một khoảng lặng dài hơn hai thập kỷ. Khi kỹ thuật in ấn công nghiệp phát triển, thói quen đón Tết và trang trí của người dân dần thay đổi, tiếng lách cách gõ đục khi xưa thưa dần và cuối cùng im bặt. Các cụ già rành nghề tuổi ngày một cao, còn thế hệ trẻ lớn lên mải miết với những bài toán mưu sinh thường nhật.

Dòng tranh liễn làng Chuồn cứ thế dần rơi vào trạng thái "ngủ đông" vì thất truyền. Những dụng cụ làm tranh nằm im lìm ở một góc nhà cổ kính cũng giống như ngủ yên trong ký ức của những “người muôn năm cũ”. Như một báu vật gia truyền đang chờ người thừa kế, tranh liễn làng Chuồn cứ thế lặng lẽ đợi một cơ duyên để được đánh thức.

Lần theo vết khắc cũ, gom lại mảnh vỡ của làng nghề xưa

Cơ duyên ấy đã đến khi những người trẻ nặng lòng với văn hoá truyền thống tìm đến Huế. Dự án Hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn ra đời với một sứ mệnh rõ ràng: Đưa một dòng tranh thủ công truyền thống từng trầm lắng suốt nhiều thập kỷ trở lại nhịp đập đương đại bằng tư duy và công cụ của thời đại mới.

Ý tưởng phục dựng dòng tranh liễn làng Chuồn bắt đầu nhen nhóm một cách tình cờ từ năm 2025 trong một chuyến công tác của anh Ngô Quý Đức - người sáng lập Phường Bách Nghệ. Là người có hai mươi năm gắn bó với các làng nghề truyền thống Việt Nam, khi được người trong làng kể về dòng tranh liễn truyền thống nay đã vắng bóng suốt hơn hai thập kỷ, anh Đức quyết định bắt tay vào hành động, dù biết phía trước là cả một hành trình mò kim đáy bể.

Anh Đức và cộng sự đã kiên trì gõ cửa từng ngôi nhà, trò chuyện cùng các bậc cao niên trong làng để chắp nối từng mảnh ký ức vụn vỡ. Bởi người nghệ nhân cuối cùng nắm giữ tinh hoa của nghề - cụ Huỳnh Lý - cũng đã qua đời từ nhiều năm trước mà không kịp truyền lại trọn vẹn bí quyết cho thế hệ sau. Sự bền bỉ ấy cuối cùng đã được đền đáp khi hậu duệ của cố nghệ nhân Huỳnh Lý đồng ý cho phép nhóm tiếp cận và nghiên cứu bản khắc cổ độc bản chữ "Phúc" mang họa tiết Tứ linh - một báu vật gia truyền có niên đại hơn một thế kỷ. Cầm thớ gỗ thị đã mòn vẹt vì thời gian, cảm nhận từng vết đục nông sâu đầy cốt cách của tiền nhân, những người trẻ ấy hiểu rằng sợi dây kết nối với quá khứ chưa hề đứt gãy mà chỉ đang lặng lẽ chờ một bàn tay đủ trân trọng để nâng niu trở lại.

Anh Ngô Quý Đức bên cạnh tấm mộc bản chữ Phúc họa tiết Tứ linh nguyên bản có tuổi đời hàng trăm năm. Ảnh: Dự án Hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn.

Tuy nhiên, việc tìm thấy mộc bản gốc mới chỉ là khởi đầu cho một chuỗi thử thách cam go về mặt kỹ thuật. Tranh liễn làng Chuồn có lối tạo tác độc đáo khi kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật in mộc bản và nghệ thuật vẽ tay tự do, điểm xuyết màu sắc trên nền giấy hồng điều rực rỡ. Nhóm dự án đã mang những nét vẽ hoa văn cổ đến các làng nghề mộc bản truyền thống để phối hợp cùng nghệ nhân khắc gỗ phục chế lại trọn vẹn bộ 10 bản khắc gỗ thị mới dựa trên nguyên mẫu lịch sử. Đồng thời, nhóm cũng ứng dụng công nghệ để số hoá, tái tạo những hoạ tiết đã phai mờ theo thời gian.

Song song với đó là hàng trăm cuộc thử nghiệm khắt khe về chất liệu: từ việc tìm kiếm nguồn giấy mộc thủ công có độ dai và bền lý tưởng đến việc tự tay phối trộn phẩm màu tự nhiên sao cho đạt được sắc đỏ chu sa trầm ấm, sắc vàng hoa hòe tươi tắn và ánh lấp lánh như vảy cá của lớp bột điệp truyền thống… Tất cả công đoạn đều đòi hỏi sự công phu và tỉ mẩn đến từng chi tiết nhỏ.

Trái ngọt của chuỗi ngày miệt mài ấy đã kết tinh thành một dấu ấn khó quên ở hội Thu tế tháng 7 âm lịch vừa qua. Ngay giữa sân đình làng An Truyền, trước sự chứng kiến và reo vui của người dân bản địa, hình ảnh chiếc chổi quét màu trên ván gỗ hay bàn tay ấn mạnh chiếc mộc bản xuống nền giấy điệp đã xuất hiện trở lại. Khi bức tranh liễn đầu tiên được nhấc lên, sắc đỏ chu sa bừng sáng cả một góc sân đình, nhiều cụ già trong làng đã rưng rưng xúc động vì được chứng kiến hình ảnh thân quen sau rất nhiều năm.

Tranh liễn làng Chuồn đã tỉnh thức sau một giấc ngủ dài như thế…

Tranh liễn làng Chuồn trong không gian hội Thu tế. Ảnh: Dự án Hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn.

Để di sản trở thành sinh kế bền vững cho cộng đồng

Khi thực hiện dự án hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn, bài toán lớn nhất được đặt ra cho anh Ngô Quý Đức và cộng sự là làm sao để dòng tranh không rơi vào cảnh “chết lâm sàng” thêm một lần nữa. Một di sản không thể “sống” nếu chỉ nằm im lìm trong lồng kính bảo tàng hay dựa dẫm vào các đợt tài trợ ngắn hạn mà chỉ thực sự có tương lai khi nuôi sống được những bàn tay lành nghề.

Nỗi đau đáu ấy chính là động lực thôi thúc nhóm dự án vượt lên những thử thách để đạt được kết quả đáng trân trọng. Dự án khẳng định tính cam kết bền bỉ khi kiên trì lần tìm từng mảnh vỡ ký ức suốt hơn hai thập kỷ để đưa 10 bản khắc gỗ thị nguyên bản trở lại đời sống. Bằng cách tiếp cận đầy sáng tạo khi đưa di sản hòa nhịp với đời sống - nơi người dân ở mọi lứa tuổi có thể tự tay cầm con lăn, quét mực và miết từng tờ giấy mộc, dự án đã tạo ra tác động sâu rộng tới gần 5.000 người dân làng và du khách. Sự đón nhận nhiệt thành ấy đã tạo ra giá trị bền vững dài hạn khi cộng đồng từ vị thế thụ hưởng chuyển thành người đồng kiến tạo tự nuôi sống di sản, đồng thời tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, thắp lên niềm tự hào cội nguồn cho thế hệ trẻ và truyền cảm hứng cho nhiều làng nghề truyền thống khác trên cả nước.

Một nhóm các bạn sinh viên Đại học Văn Lang đã tìm đến Ngự Hà Viên (Huế) để nghe kể chuyện về Liễn làng Chuồn. Ảnh: Dự án Hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn.

Hành trình của dự án Hồi sinh dòng tranh liễn làng Chuồn đồng thời khơi gợi một điểm chạm sâu sắc với tinh thần “Hợp lực cộng đồng” của giải thưởng Human Act Prize 2026. Di sản bị thất truyền ấy sẽ không thể tự mình hồi sinh nếu thiếu đi sự chung sức của nhiều bàn tay: từ tâm huyết và chuyên môn của những người trẻ tại Phường Bách Nghệ, sự cởi mở trao truyền của gia đình nghệ nhân tiền nhân cho đến sự đón nhận và chung tay tiếp sức từ chính người dân bản địa. Đó là minh chứng rõ nét cho thấy sức mạnh của sự kết nối có thể làm sống dậy những giá trị đã ngủ quên.

Bên cạnh đó, những nỗ lực bền bỉ ấy còn phản chiếu trọn vẹn sứ mệnh mà nền tảng Human Act Now đang hướng tới. Bằng việc kết nối con người, tri thức, sáng kiến và các nguồn lực xã hội để cùng giải quyết những bài toán thiết thực của đất nước, Human Act Now đặt trọng tâm vào việc kiến tạo và tiếp sức cho thế hệ trẻ hành động vì quê hương.

Vậy là những mùa xuân sắp tới, Tết ở làng Chuồn sẽ nhộn nhịp hơn, rực rỡ hơn nhờ sắc liễn nồng ấm vừa tìm về chốn cũ. Những du khách ghé thăm thành phố mộng mơ này cũng sẽ có thêm một điểm dừng chân thú vị. Hơn cả sự thức giấc của một dòng tranh, hành trình bền bỉ của những người trẻ yêu văn hoá dân tộc đã thắp lên niềm tin rằng chỉ cần có sự chung tay của cộng đồng, giá trị truyền thống ắt sẽ tìm được con đường tái sinh mãnh liệt giữa lòng đời sống đương đại.

Nhưng “một cánh én nhỏ chẳng làm nên mùa xuân”, chúng ta vẫn cần sự hợp lực của cả cộng đồng để nhiều hơn nữa những giá trị tốt đẹp được tiếp sức hồi sinh.

Nếu bạn đang ấp ủ hay vận hành những dự án, sáng kiến tạo ra tác động tích cực cho xã hội, đừng ngần ngại chủ động đăng ký tham gia Human Act Prize 2026. Đồng thời, mỗi chúng ta đều có thể trở thành cầu nối lan tỏa điều tử tế bằng cách đề cử những con người, những câu chuyện truyền cảm hứng mà mình biết.

Mỗi hồ sơ gửi về, mỗi đề cử được trao đi chính là một hạt mầm hy vọng, góp phần đưa những hành động ý nghĩa đến gần hơn với nguồn lực xã hội, để cùng nhau chúng ta làm nên nên những mùa xuân đẹp tươi cho đất nước.