Mỗi ngày, chúng ta đọc không biết bao nhiêu con số. Mua một ly cà phê giá 25 nghìn, ai cũng nói "hai mươi lăm nghìn". Chuyển khoản 21 triệu đồng, chúng ta đọc "hai mươi mốt triệu". Trên lớp học, giáo viên dạy học sinh "mười lăm", "ba mươi mốt"; ngoài đường, nhân viên bán hàng, tài xế, nhân viên ngân hàng... cũng đều sử dụng những cách đọc ấy như một phản xạ.
Điều thú vị là gần như không ai cần suy nghĩ xem nên đọc "một" hay "mốt", "năm" hay "lăm". Chúng ta nói đúng một cách tự nhiên vì đã quá quen thuộc từ nhỏ.
Thế nhưng, nếu dừng lại một chút sẽ thấy đây là một hiện tượng khá đặc biệt: Cùng là số 1 nhưng có lúc đọc là "một", có lúc lại thành "mốt". Số 5 cũng vậy, khi thì là "năm", lúc lại chuyển thành "lăm".
Vì sao tiếng Việt lại có hai cách đọc cho cùng một con số? Sự khác biệt nằm ở đâu?
Sự khác biệt giữa năm và lăm nằm ở đâu khi nó cùng là số 5. Ảnh: liennghiep
Nhiều người nghĩ "mốt" hay "lăm" chỉ là cách nói cho thuận miệng, hoặc là thói quen của một vùng miền. Song, trên thực tế, đây đều là những từ đã được ghi nhận chính thức trong Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên.
Theo từ điển, "mốt" được định nghĩa là dạng dùng của số 1 "dùng phụ sau danh từ chỉ số, trong những tổ hợp số đếm hàng chục, từ hai mươi trở lên". Vì vậy, chúng ta đọc hai mươi mốt, sáu mươi mốt, chín mươi mốt... chứ không phải "hai mươi một". Đáng chú ý, từ điển cũng ghi nhận "mốt" trong một số trường hợp đứng sau đơn vị đếm từ hàng trăm trở lên hoặc đơn vị đo lường có phần thập phân, chẳng hạn một trăm mốt (101) hay một mét mốt (1,1 m).
Trong khi đó, "lăm" được giải thích ngắn gọn là dạng của số 5, chỉ dùng để đếm, sau số hàng chục. Vì vậy, chúng ta đọc mười lăm, hai mươi lăm, chín mươi lăm... Còn khi số 5 đứng độc lập hoặc không nằm sau hàng chục, cách đọc vẫn là năm, như "năm quyển sách", "năm giờ", "năm người".
Như vậy, "mốt" và "lăm" không phải là cách đọc ngẫu hứng hay tiếng lóng, mà là những hình thức đã được chuẩn hóa trong hệ thống từ vựng tiếng Việt.
Ảnh minh họa.
Ngoài ra, đây cũng là một hiện tượng biến âm (hay biến thể ngữ âm) trong tiếng Việt, tức một từ thay đổi hình thức phát âm khi xuất hiện trong một môi trường ngôn ngữ nhất định. Nói cách khác, con số vẫn giữ nguyên ý nghĩa, chỉ có cách đọc được điều chỉnh để phù hợp với quy luật phát âm và thói quen sử dụng của người Việt.
Theo nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ, một trong những lý do phổ biến của hiện tượng này là giúp chuỗi âm trở nên liền mạch và dễ đọc hơn. Chẳng hạn, nếu đọc "hai mươi năm năm", âm "năm" xuất hiện liên tiếp khiến cách phát âm trở nên nặng và kém tự nhiên. Trong khi đó, cách đọc "hai mươi lăm" ngắn gọn, mạch lạc và thuận miệng hơn. Tương tự, "hai mươi mốt" cũng được sử dụng thay cho "hai mươi một" theo nguyên lý tương tự. Tuy nhiên, các nhà ngôn ngữ học cũng lưu ý đây chỉ là một trong những cách lý giải được chấp nhận rộng rãi, chứ không phải nguyên nhân duy nhất.
Điều thú vị là nhiều người vẫn nghĩ "lăm", "mốt" hay "tư" là những cách nói mới xuất hiện trong tiếng Việt hiện đại. Thực tế, các biến thể này đã có lịch sử hàng trăm năm và xuất hiện trong nhiều văn bản cổ.
Ngay trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã viết: "Mười lăm năm ấy, biết bao nhiêu tình" , cho thấy cách đọc "lăm" đã được sử dụng từ rất sớm. Đến cuối thế kỷ XIX, nhà thơ Nguyễn Khuyến cũng ghi nhận biến thể "nhăm" trong câu: "Năm nhăm ông cũng lão đây mà" . Những tư liệu này cho thấy việc đọc "lăm", "mốt" hay các biến thể tương tự không phải là thói quen ngôn ngữ mới, mà là kết quả của quá trình vận động, biến đổi tự nhiên và lâu dài của tiếng Việt.
Hoặc