Trong Tứ đại danh tác của văn học cổ điển Trung Hoa, "Tam quốc diễn nghĩa", tên nguyên bản, đầy đủ là "Tam quốc chí thông tục diễn nghĩa" của La Quán Trung luôn chiếm vị thế độc tôn, là cuốn bách khoa toàn thư về mưu lược và nhân tình thế thái được yêu thích trên toàn cầu. Hàng triệu độc giả say mê những trận chiến rợp trời khói lửa, những mưu kế xuất quỷ nhập thần.
Đứng ở góc độ ngôn ngữ học và nghiên cứu văn học, tựa đề "Tam quốc diễn nghĩa" chứa đựng phương pháp luận sáng tác và lăng kính tư tưởng của tác giả. Để lý giải về cái tên này, cần bóc tách từng lớp nghĩa của cụm từ dưới hệ quy chiếu của lịch sử và triết học Nho gia.
Màn kết nghĩa vườn đào của anh em Lưu, Quan, Trương được xem là một trong những màn kinh điển trong "Tam quốc diễn nghĩa". (Ảnh: SH)
"Tam quốc" - khung nền không gian và thời gian chân thực
Hai chữ đầu tiên "Tam quốc" (三国) là sự xác lập về bối cảnh lịch sử. Cuốn tiểu thuyết lấy bối cảnh một trong những thời kỳ biến động nhất của lịch sử Trung Hoa: Giai đoạn cuối triều Đông Hán và thời kỳ Tam Quốc (khoảng từ năm 184 đến năm 280).
Đây là giai đoạn vương triều nhà Hán suy tàn, quần hùng cát cứ, dẫn đến sự hình thành thế chân vạc của ba thế lực phong kiến lớn: Ngụy (do Tào Tháo đặt nền móng, Tào Phi lập quốc ở phía Bắc), Thục Hán (do Lưu Bị lập quốc ở phía Tây Nam) và Đông Ngô (do Tôn Quyền lập quốc ở phía Đông Nam).
La Quán Trung sử dụng một bộ chính sử rất uy tín là "Tam quốc chí" của sử gia Trần Thọ (viết vào thế kỷ thứ 3) làm bộ khung cho tác phẩm của mình. Do đó, hai chữ "Tam quốc" trong tên bộ tiểu thuyết ngầm ý khẳng định rằng đây không phải câu chuyện hư cấu hoàn toàn, mà là một bức tranh được dệt nên từ những sự kiện và nhân vật có thật trong dòng chảy lịch sử.
Chữ "diễn" - nghệ thuật phóng tác và kể chuyện
Chữ "diễn" (演) trong tiếng Hán mang ý nghĩa là diễn xướng, diễn giải, mở rộng và phát triển. Đây chính là từ khóa định hình thể loại của tác phẩm. Trước thời La Quán Trung, nhiều câu chuyện về thời Tam quốc được lưu truyền trong dân gian qua hình thức kể chuyện đường phố (thuyết thư) hoặc các cuốn bình thoại với lời văn thô mộc.
La Quán Trung đóng vai trò là một người diễn giải vĩ đại. Dựa trên các văn bản sử học khô khan, ngắn gọn của Trần Thọ, ông đã thêm thắt chi tiết, xây dựng hội thoại, miêu tả tâm lý, lồng ghép các yếu tố huyền thoại, thi ca và mưu kế quân sự để phóng tác thành một câu chuyện sống động, hấp dẫn.
Chính chữ "diễn" đã tạo nên nguyên tắc sáng tác kinh điển mà học giả đời Thanh là Chương Học Thành dùng đúc kết về cuốn sách này: "Bảy phần thực, ba phần hư".
"Diễn" cho phép tác giả sáng tạo ra những tình tiết kinh điển không có trong chính sử như Gia Cát Lượng mượn gió Đông, Không thành kế, Quan Vũ qua năm ải chém sáu tướng ... nhằm kịch tính hóa cốt truyện và khắc họa tính cách nhân vật đến mức độ điển hình hóa.
Trận Xích Bích là một trong những trận đánh hoành tráng nhất, từng nhiều lần được dựng thành phim. (Ảnh: SN)
Chữ "nghĩa" -linh hồn và lăng kính đạo đức của tác phẩm
Nếu "Tam quốc" là thể xác, "diễn" là kỹ thuật, thì chữ "nghĩa" (义) chính là linh hồn và hệ tư tưởng cốt lõi của toàn bộ cuốn tiểu thuyết.
Trong Nho giáo, "nghĩa" nằm trong ngũ thường (nhân, lễ, nghĩa, trí, tín), đại diện cho lẽ phải, đạo lý, lòng trung thành và khí tiết của đấng nam nhi đại trượng phu. La Quán Trung không viết tiểu thuyết chỉ để kể lại lịch sử, mà ông dùng lịch sử để "diễn" hay giảng giải chữ "nghĩa". Tác giả đặt lăng kính đạo đức cực kỳ rõ ràng lên các nhân vật lịch sử, hình thành tư tưởng xuyên suốt tác phẩm: "Ủng Lưu phản Tào" (ủng hộ Lưu Bị, phản đối Tào Tháo).
Trong chính sử "Tam quốc chí", Trần Thọ lấy nhà Ngụy làm triều đại chính thống. Nhưng trong "Tam quốc diễn nghĩa", La Quán Trung lại chọn Thục Hán làm đại diện cho chữ "nghĩa" và tính chính thống.
Lưu Bị được khắc họa là hiện thân của hai chữ nhân nghĩa, thương dân như con.
Quan Vũ là đỉnh cao của trung nghĩa, thà chết không chịu khuất phục, không hàng Tào.
Gia Cát Lượng là biểu tượng của trí nghĩa, cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi.
Trái ngược lại, Tào Tháo bị biến thành gian hùng, đại diện cho sự bất nghĩa, dối trá.
Thông qua sự thăng trầm của các nhân vật, "diễn nghĩa" nhằm giáo dục con người về đạo vua tôi, tình huynh đệ (tiêu biểu là kết nghĩa vườn đào) và lòng yêu nước thương dân.
Sự khác biệt cốt lõi giữa "chí" và "diễn nghĩa"
Sự phân tích trên cũng làm nổi bật sự khác biệt giữa hai khái niệm "chí" trong "Tam quốc chí" và "diễn nghĩa" trong "Tam quốc diễn nghĩa".
"Chí" (志) là ghi chép lịch sử, yêu cầu sự khách quan, tôn trọng sự thật một cách tuyệt đối, lạnh lùng, không xen lẫn cảm xúc hay hư cấu. Trong khi đó, "diễn nghĩa" (演义) là thể loại tiểu thuyết lịch sử đặc thù của văn học Minh - Thanh. Nó sử dụng lịch sử như một chất liệu để diễn giải đạo lý (nghĩa) ở đời, cho phép người viết đưa thái độ, tình cảm cá nhân và sự hư cấu nghệ thuật vào tác phẩm để phục vụ mục đích giáo huấn và giải trí.
Thành công của La Quán Trung lớn đến mức, cụm từ "diễn nghĩa" sau này đã trở thành một thể loại văn học tiêu biểu, kéo theo sự ra đời của hàng loạt tác phẩm khác như "Đông Chu liệt quốc diễn nghĩa", "Tùy Đường diễn nghĩa" hay "Phong thần diễn nghĩa".
Có thể nói, "Tam quốc diễn nghĩa" là một danh xưng bao hàm trọn vẹn sự uyên bác của người xưa. Bốn chữ này vừa khẳng định tính chân thực của thời đại Tam quốc, vừa phô diễn nghệ thuật tiểu thuyết hóa tài tình (diễn), lại vừa nâng tầm tác phẩm trở thành một khuôn thước về đạo lý làm người (nghĩa). Chính sự hòa quyện xuất sắc giữa tính lịch sử và triết lý nhân sinh này đã giúp tác phẩm vượt qua thử thách của thời gian, trở thành di sản văn hóa bất hủ của nhân loại.
Hoặc