Ảnh minh họa
Trong suốt 30 năm, thế giới chỉ có 34/142 nước thành công vượt bẫy thu nhập trung bình. Tại châu Á, ngoài các quốc gia giàu tài nguyên, chỉ Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore làm được điều này. Với Việt Nam, dù được xem là điểm sáng, năng suất lao động và nội lực vẫn là điểm nghẽn. Theo PSG. TS Trần Đình Thiên, thời gian vàng không còn nhiều, Việt Nam phải thay đổi, lấy kinh tế tư nhân, công nghệ cao và Nhà nước kiến tạo làm trụ cột để thực hiện tham vọng lớn.
PSG. TS Trần Đình Thiên cho biết, Việt Nam đang đặt mục tiêu thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình để đuổi và tiến kịp thế giới, nhưng cơ hội về mặt thời gian ngày càng ngắn lại. Điều này liên quan đến hai lý do chính.
Thứ nhất, thời kỳ dân số vàng gắn với công nghiệp hóa của Việt Nam còn rất ngắn. Nếu không đẩy nhanh tốc độ ngay từ bây giờ, khả năng vượt bẫy thu nhập trung bình sẽ rất khó. Thứ hai, khi quy mô nền kinh tế ngày càng lớn, nền kinh tế càng phải đối mặt với nhiều khó khăn. Vì vậy, nỗ lực phải được thực hiện sớm, khi nền kinh tế chưa quá nặng nề.
Trong bối cảnh hiện nay, thách thức lớn nhất là sự phụ thuộc của Việt Nam vào thương mại quốc tế và đầu tư nước ngoài (FDI). Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu có nhiều biến động, những yếu tố này thay đổi bất thường và khó kiểm soát.
Vì vậy, cách đặt vấn đề của Việt Nam với khái niệm tự chủ, tự cường, tự lực là rất quan trọng. Do đó, nước ta phải khiến khu vực kinh tế nội địa lớn mạnh thật sự, chứ không phải là nền kinh tế nói chung. Nếu nền kinh tế lệ thuộc quá nhiều vào khu vực bên ngoài đang bất ổn sẽ khó kiểm soát.
Thực tế, trước đây, Việt Nam ít dựa vào khu vực tư nhân, còn bây giờ, khu vực tư nhân sẽ là động lực chính. Vì vậy, việc chuyển hướng sang khu vực tư nhân là một trong những yếu tố quan trọng. Muốn đạt mục tiêu vượt bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam không thể duy trì kiểu cũ, chỉ cải tiến, chỉnh sửa hay cơi nới thêm. Việt Nam phải thay đổi mô hình để thích ứng với thời đại, dù thực tế những điều kiện này rất khó khăn, PGS. TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh.
Để thành công vượt bẫy thu nhập trung bình, theo PSG. TS Trần Đình Thiên, trụ cột đầu tiên và quan trọng nhất là kinh tế tư nhân. Lâu nay Việt Nam vẫn chưa đặt đúng vị trí của khu vực này, hiện đã có chủ trương, nhưng thực tế tư nhân vẫn yếu và bị trói buộc bởi nhiều rào cản. Nếu tháo gỡ được nút thắt này, khu vực tư nhân sẽ trở thành động lực giúp nền kinh tế bứt phá rất nhanh. Song song với đó, cần có cách tiếp cận công nghệ cao và chính sách nhân lực phù hợp, để định hướng kinh tế tư nhân bước vào thời đại công nghệ cao đúng đắn.
Trong kỷ nguyên mới, vai trò của nhà nước không thể là “nhà nước cũ”, mà phải chuyển sang mô hình Nhà nước phục vụ, kiến tạo, đặt kinh tế tư nhân vào trung tâm cùng với phát triển công nghệ cao.
Một điểm then chốt khác là cách tiếp cận với FDI và hội nhập. Trong nhiều năm, Việt Nam làm rất tốt về thu hút đầu tư nước ngoài và thương mại quốc tế, đến mức hai yếu tố này lấn át phát triển nội địa. Về bản chất, điều đó tiềm ẩn rủi ro, bởi nền tảng công nghệ còn thấp và khu vực trong nước khó lớn mạnh.
Vì vậy, chiến lược mới phải hướng tới FDI chất lượng cao, những nhà đầu tư có khả năng kết nối với doanh nghiệp Việt Nam và giúp nâng trình độ công nghệ. Muốn tiếp nhận được dòng vốn này, khu vực tư nhân phải đủ mạnh, còn giáo dục – đào tạo phải thực sự đáp ứng yêu cầu mới.
Hiện nay, khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam còn yếu, nên muốn bật lên nhanh và cao, buộc phải “mượn sức” bên ngoài. Nhưng đó phải là sức ở tầng cao, công nghệ cao chứ không phải trình độ thấp mà nước ta cần thoát ra. Đây là điểm khác biệt quan trọng của mô hình phát triển mới.
Nói về nguyên lý có vẻ đơn giản, nhưng triển khai trên thực tế lại vô cùng khó. Chuyển sang công nghệ cao đòi hỏi mặt bằng đất đai lớn, hạ tầng công nghiệp bài bản và môi trường đầu tư cho doanh nghiệp.
Hiện nay, Việt Nam đang ồ ạt xây dựng các khu thương mại tự do, nhưng đất ở đâu? Và làm thế nào để tránh tình trạng dòng vốn vào rất nhanh rồi cũng rút đi rất nhanh, như “lùa gà”? Đây là nguy cơ có thể xảy ra. Chỉ cần Mỹ thay đổi vài “luật chơi”, dòng vốn có thể rút khỏi Trung Quốc ồ ạt và đổ sang một quốc gia khác cũng ồ ạt. Nếu không chuẩn bị kỹ, cơ hội sẽ trôi qua, PSG. TS Trần Đình Thiên khẳng định.
Hoặc