Có những người bước vào nghệ thuật bằng lựa chọn nhưng cũng có những người đến với nghề như định mệnh. Với NSND Tâm Chính, hành trình ấy bắt đầu từ một buổi chiều rất xa của tuổi 15, khi cô gái thôn quê xứ Thanh đạp xe hàng chục cây số chỉ để xem xiếc.
Sinh ra ở một vùng quê nghèo Thanh Hóa, tuổi thơ của Tâm Chính gắn với ruộng đồng, với những buổi cấy lúa, gánh mạ. Không ai trong gia đình nghĩ rằng Tâm Chính sẽ bước lên sân khấu, càng không dám mơ đến ánh đèn rực rỡ, với những bay lượn trên không của nghệ thuật xiếc.
Một ngày nọ, tiếng loa quảng cáo xiếc vang lên từ thị xã. "Đi xem thử cho biết" - ý nghĩ giản dị ấy đã kéo Tâm Chính cùng nhóm bạn đạp xe hơn 60km lên thành phố. Cơm nắm gói trong mo cau, họ vừa đi vừa ăn trong sự háo hức.
Chính trong buổi xem ấy, một ánh nhìn đã thay đổi số phận. Một cán bộ tuyển sinh hỏi: "Cháu có thích làm xiếc không?". Cô gái 15 tuổi trả lời rất thật: "Cháu thích!".
Chỉ một chữ thích, không tính toán, không sợ hãi đã mở ra cánh cửa bước vào đời để làng xiếc có một bóng hồng vừa uyển chuyển trên sân khấu, lại vừa quyết liệt trong vai trò quản lý.
Trúng tuyển, Tâm Chính rời quê ra Hà Nội. Nhưng phía sau sự háo hức là một hành trình khắc nghiệt. Những ngày đầu tập luyện, cơ thể cô bé 15 tuổi như bị xé ra từng mảnh. Từ một người quen lao động nặng, Tâm Chính phải tập những động tác dẻo dai, xoạc chân, uốn dẻo - thứ mà những cô gái thôn quê quen với chân lấm tay bùn gần như không thể đáp ứng.
"Đau đến mức không tưởng tượng nổi! Có lúc tôi muốn bỏ cuộc. Làm ruộng tuy vất vả nhưng không đau đớn đến thế. Nhưng giữa hàng chục học viên chỉ một số ít được giữ lại, tôi tự nhủ nếu bỏ sẽ mất tất cả và chọn ở lại", NSND Tâm Chính nhớ lại.
Những buổi tập âm thầm, những lần tự ép mình xoạc chân đến bật máu, những đêm mưa trơn trượt vẫn ra sân tập… tất cả tạo nên một nghị lực mà NSND Tâm Chính sau này gọi là dấn thân.
Không có trường lớp bài bản như bây giờ, thế hệ của NSND Tâm Chính học nghề bằng cách nhìn, bắt chước và sáng tạo.
NSND Tâm Chính kể có những lúc thầy ngủ, bà lặng lẽ lấy dụng cụ tập trộm. Ngày ấy, các tiết mục diễn xiếc vẫn còn khá đơn điệu, chủ yếu chỉ tập trung vào kỹ thuật mà chưa thực sự tạo nên nội dung của những buổi diễn. Nghệ sĩ Tâm Chính bắt đầu bằng kỹ thuật đi thăng bằng trên con lăn rồi tiếp tục chồng thêm những hàng ly thủy tinh lên.
Lúc đầu tập với ly thủy tinh, bà bị ngã liên tục. Có những hôm tập với tiết mục này, trượt chân, ly vỡ, Tâm Chính bị lao vào đống đổ vỡ và úp mặt xuống sàn, máu chảy đầm đìa.
"Không ngã, không phải là nghệ sĩ xiếc!", NSND Tâm Chính bình thản chia sẻ.
Sau 5 năm rèn luyện vất vả, nghệ sĩ Tâm Chính tốt nghiệp xuất sắc với tiết mục Chồng người trên con lăn, bắt đầu con đường lao động sáng tạo đầy gian nan, thử thách với bao mồ hôi nước mắt nhưng cũng thật nhiều hoa hồng.
Với các tiết mục để lại ấn tượng đẹp trong lòng khán giả như Thang đưa, Thăng bằng trên con lăn... và đặc biệt là Cô hàng giải khát đã đưa cái tên Tâm Chính nổi lên như một tài năng mới xuất hiện của nghệ thuật xiếc trong những năm 1960, 1970.
NSND Tâm Chính cho biết, ý tưởng tiết mục Cô hàng giải khát được kế thừa, phát triển từ tiết mục Thăng bằng trên con lăn của nghệ sĩ Hoa Vinh, cũng là cô giáo của bà. Hình ảnh cô gái đứng trên 8 tầng cốc đặt trên con lăn có trụ là 4 chai rượu để lại ấn tượng sâu đậm trong công chúng, trở thành dấu ấn riêng không thể trộn lẫn.
Một trong những ký ức sâu sắc nhất đời nghệ sĩ của Tâm Chính là lần biểu diễn trước Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch. Không sân khấu hoành tráng, chỉ là chiếc bàn nhỏ, vài chiếc cốc và một trái tim run lên vì hồi hộp.
Bà kể khi tiết mục kết thúc, Bác gọi lại và nói: "Cháu làm Bác thót cả tim". Câu nói giản dị ấy trở thành phần thưởng lớn nhất đời nghệ sĩ. Từ đó, mỗi khi có khách quốc tế, tiết mục của bà thường được chọn biểu diễn. Xiếc không cần ngôn ngữ nhưng trở thành cầu nối văn hóa, đưa hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
Không chỉ biểu diễn trên sân khấu, NSND Tâm Chính còn mang xiếc đến những nơi gian khổ nhất. Trong những năm chiến tranh, bà cùng đoàn đi dọc Trường Sơn vào tận chiến trường, biểu diễn cho bộ đội và thương binh.
Không có sân khấu, bà diễn ngay trên mặt đất. Không ánh đèn, chỉ có ánh mắt người lính. "Chỉ cần họ cười, quên đi đau đớn một chút là mình thấy xứng đáng", bà nói.
Giữa những năm tháng khó khăn, Tâm Chính cũng có một tình yêu riêng, kín đáo và nhiều ràng buộc. Thời đó, nghệ sĩ xiếc bị hạn chế yêu đương, kết hôn, thậm chí không được sinh con sớm. Nhưng tình cảm bà dành cho người đồng nghiệp không vì thế mà dừng lại.
Năm 18 tuổi, nghệ sĩ Lê Thể là người Thái gốc Việt về thăm quê hương để mở hiệu ảnh. Tình cờ, ông được tuyển vào ngành xiếc nhờ có thể lực tốt. Những ngày tháng cùng nhau luyện tập, trải qua nhiều gian khổ đã khiến hai người dần yêu thương nhau. Ngày ấy, những bức thư tình thường được hai người giấu kỹ dưới đáy cặp lồng để trao đổi rồi lén lút đọc.
Để chứng minh tình yêu chân thành, nghệ sĩ Lê Thể hạ quyết tâm tập bằng được tiết mục thăng bằng trên con lăn. Hai người đã cùng nhau ra sức khổ luyện vất vả để cho ra mắt tiết mục nghệ sĩ Lê Thể đứng trên con lăn đánh đàn măng-đô-luyn, còn trên đầu đặt một chiếc ghế cho Tâm Chính ngồi thổi sáo. Sau khi tiết mục thành công vang dội, hai người đã tổ chức đám cưới vào năm 1970.
Năm 1987, khi Tâm Chính lên chức Giám đốc Liên đoàn xiếc Việt Nam, nghệ sĩ Lê Thể đã quyết định lùi về để chăm lo gia đình, nuôi dạy các con cho vợ có thể toàn tâm theo đuổi đam mê.
Ở tuổi 80, cơ thể Tâm Chính mang đầy dấu vết của nghề: đau khớp, chấn thương cũ, những cơn đau nhức mỗi khi trời trở lạnh. Nhưng điều khiến bà trăn trở không phải là sức khỏe, mà là tương lai của xiếc.
Bà nói về sự thiệt thòi của nghệ sĩ xiếc - một nghề "ăn tuổi trẻ", khi ngoài 40 đã khó tiếp tục biểu diễn nhưng chế độ đãi ngộ chưa tương xứng. "Chỉ mong có cơ chế riêng cho xiếc, để các em yên tâm theo nghề", bà bùi ngùi.
Bà bảo, có lẽ cái tên Tâm Chính mà cha mẹ đặt đã vận vào cuộc đời bà - một người sống tận tâm với nghề, chính trực trong lựa chọn, không ngừng sáng tạo và dấn thân. Vì thế, hơn nửa cuộc đời gắn bó với xiếc, bà vẫn còn nhiều đau đáu: "Giờ quỹ thời gian của tôi còn ít nên cố gắng dành tất cả những gì tích lũy trong nửa thế kỷ làm nghề để truyền lại cho thế hệ tương lai. Nếu chọn nghề này là phải xác định nước mắt đi trước, nụ cười đi sau. Phải thực sự yêu nghề mới có thể có vinh quang".
Từ cô gái nông dân không biết gì về xiếc, bà đã trở thành NSND, làm nữ giám đốc đầu tiên và duy nhất của ngành xiếc tính tới thời điểm này. Nữ nghệ sĩ được nhiều đồng nghiệp và khán giả gọi là ''huyền thoại ngành xiếc Việt Nam'' đã mang bộ môn nghệ thuật xiếc đi khắp thế giới và để lại một huyền thoại "cô nàng giải khát" không ai thay thế.
Giờ đây, điều NSND Tâm Chính mong nhất không phải danh tiếng mà là được tiếp tục truyền cảm hứng: "Mỗi ngày chọn một niềm vui, làm được điều gì tốt cho người khác là đủ".
Và có lẽ, với NSND Tâm Chính, cuộc đời cũng giống như một tiết mục xiếc chỉ thật sự đẹp khi người nghệ sĩ dám bước lên, giữ thăng bằng giữa muôn vàn chông chênh để mang lại nụ cười cho người khác.
PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ từng đặt câu hỏi: "Tại sao các ngành đều có anh hùng mà ngành xiếc lại không có anh hùng? Nếu có NSND Tâm Chính là người đầu tiên, xứng đáng là anh hùng của thời đổi mới".
Thiết kế: Amy Nguyen
Hoặc