Đình Lương Sơn (xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An) nằm bên dòng sông Lam được khởi dựng vào cuối triều Minh Mệnh (khoảng năm 1839-1840), hoàn thành năm 1852 dưới thời vua Tự Đức.
Đình Lương Sơn nhìn từ trên cao, công trình cổ nằm bên dòng sông Lam.
Công trình có dạng hình vuông, mỗi chiều dài 14,9m, diện tích hơn 220m², gồm 25 gian với 36 cột gỗ lim. Riêng 4 cột ở gian đại cao khoảng 5,3m, chu vi tới 1,2m. Những đường nét kiến trúc, kết cấu gỗ và các chi tiết chạm khắc còn lại góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng của ngôi đình cổ.
Không gian bên trong đình với hệ thống cột gỗ lim và những đường nét kiến trúc cổ còn được lưu giữ.
Phía trong khuôn viên còn có nhà hậu cung được phục dựng năm 1980, rộng 5,1m; dài 10,1m. Trải qua chiến tranh, đình từng bị bom đạn làm hư hại, nhiều đồ tế lễ như hạc đồng, gươm đao, trống rồng, trống hộ, kiệu… bị mất mát.
Đình Lương Sơn trong những năm đầu của thế kỷ XX là nơi các chiến sĩ yêu nước thường xuyên lui tới để truyền bá quốc ngữ, truyền bá tư tưởng yêu nước.
Tháng 11/1930, chính quyền Xô viết công nông của làng được thành lập tại đây. Từ một không gian sinh hoạt cộng đồng, đình Lương Sơn trở thành một trong những trung tâm hoạt động cách mạng của vùng.
Không gian bên trong nhà hậu của ngôi đình.
Lương Sơn từ đó được người dân gọi bằng cái tên đầy tự hào “Làng đỏ bên sông Lam”. Giai đoạn 1930-1931, trong khuôn viên đình có nhiều hòm thư mật để bắt liên lạc, trao đổi thông tin giữa những người hoạt động cách mạng.
Chính vị trí đặc biệt ấy khiến Lương Sơn trở thành mục tiêu đàn áp của quân thù. Cuối năm 1930, đầu năm 1931, mạng lưới mật thám được cài cắm dày đặc nhằm truy lùng cán bộ, đảng viên, phá cơ sở Đảng và mạng lưới in ấn tài liệu cách mạng.
Theo chỉ thị của Tỉnh ủy, Đội tự vệ đỏ làng Lương Sơn do Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận chỉ huy được giao nhiệm vụ tiêu diệt tên trùm mật thám tổng Đặng Sơn, kẻ gây nhiều tội ác với phong trào cách mạng.
Ngày 21/4/1931, nhiệm vụ được hoàn thành. Ngay sau đó, quân thù bao vây làng, cấm chợ, cấm đò, lùng bắt cán bộ, đảng viên và đội viên Tự vệ đỏ.
Bàn thờ tưởng niệm 7 chiến sĩ cách mạng hy sinh tại đình Lương Sơn.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông Bùi Thế Thuận được bố trí rời khỏi làng, nhưng khi nghe tin quân thù sẽ triệt hạ làng Lương Sơn, ông trở về thắp nén hương trước bàn thờ tổ tiên, từ biệt gia đình rồi tìm cách thu hút sự chú ý của quân thù. Cuối cùng, ông chủ động sa vào tay giặc với mong muốn cứu dân làng khỏi cuộc trả thù khốc liệt.
Ngày 25/4/1931, ngay tại sân đình, Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận và đội viên xung kích Tự vệ đỏ Võ Văn Thởn bị quân thù sát hại. Ba ngày sau, 5 chiến sĩ tiếp tục ngã xuống ở chính nơi này.
Bia đá ghi danh 7 chiến sĩ hy sinh tại sân đình trong những ngày phong trào cách mạng bị đàn áp.
Tấm bia ghi danh 7 chiến sĩ được dựng lên để mãi mãi tri ân sự hy sinh của họ.
Ghi nhận những giá trị đặc biệt đó, ngày 11/9/2025, Thủ tướng đã ký quyết định xếp hạng đình Lương Sơn là Di tích quốc gia đặc biệt. Lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đã diễn ra vào ngày 25/4 vừa qua, nhân dịp kỷ niệm 95 năm ngày các chiến sĩ cách mạng hy sinh tại đây.
Xem clip:
Hoặc