Một số ý kiến cho rằng hiện vật này có dấu hiệu được khắc mới không phải cổ vật, trong khi các bản in từ mộc bản lại được phát cho người đến lễ Mẫu nếu có nhu cầu xin.
Sự việc nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận, đặt ra nhiều câu hỏi liên quan đến việc tiếp nhận, sử dụng hiện vật trong không gian di tích tín ngưỡng lâu đời như Phủ Dầy, đồng thời gợi ra những vấn đề về cách tiếp cận và quản lý di sản văn hóa trong bối cảnh hiện nay.
Xác minh thông tin từ phản ánh trên mạng xã hội
Phủ chính Tiên Hương là một trong những công trình quan trọng thuộc Quần thể di tích Phủ Dầy, nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh - một trong "Tứ bất tử" trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Quần thể di tích này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm 1975.
Hiện vật được gọi là "mộc bản - dấu trấn trạch" ở Phủ Tiên Hương mà các tài khoản mạng xã hội cho rằng mộc bản giả, mới được khắc. Ảnh: MXH
Trước thông tin lan truyền trên mạng xã hội liên quan đến "mộc bản - dấu trấn trạch", Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã yêu cầu UBND xã Vụ Bản chỉ đạo các đơn vị chức năng và Ban Quản lý di tích Phủ Dầy khẩn trương kiểm tra, rà soát và xác minh tính chính xác của các thông tin.
Theo báo cáo của bà Trần Thị Huệ - thủ nhang Phủ chính Tiên Hương, hiện vật gây tranh luận là một bản khắc gỗ do ông Trần Quốc Khải (sinh năm 1996, trú tại phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên) là một thanh đồng, dâng tiến cho phủ.
Theo bà Huệ, trong quá trình sưu tầm các hiện vật cổ liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu, ông Khải tìm được một bản khắc gỗ. Nhận thấy nội dung trên mộc bản có liên quan đến Thánh Mẫu Phủ Dầy, ông đã tự nguyện tiến cúng với mong muốn đưa hiện vật về đúng nơi thờ tự.
Sau khi dâng bản chính cho Phủ chính Tiên Hương, ông Khải đặt làm một bản sao để lưu giữ làm tư liệu cá nhân. Qua quan sát thực tế, phía Phủ cho rằng đây là bản khắc gỗ cũ và việc tiếp nhận được thực hiện trên tinh thần trân trọng tấm lòng của người dâng cúng đối với Thánh Mẫu.
Chia sẻ với PV báo VietNamNet, bà Huệ cho biết: "Trước các tư liệu cổ để lại, tôi chỉ muốn làm tăng thêm giá trị cho di sản. Ai có nguyện vọng xin ấn của Mẫu tôi phát với mong muốn cầu mong Mẫu che chở cho họ chứ không tính tới thương mại", bà Huệ nói.
Trong báo cáo gửi cơ quan chức năng, bà Huệ cũng đề xuất các cơ quan chuyên môn hỗ trợ hướng dẫn quy trình tiếp nhận, giám định và phục chế hiện vật (nếu có), nhằm bảo đảm việc bảo tồn và phát huy giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.
Dấu vết của tục "làm ấn, làm phù" trong tư liệu cổ
Liên quan đến câu chuyện mộc bản, các tài liệu Hán Nôm cho thấy tục làm ấn, làm phù tại khu vực Phủ Dầy đã xuất hiện từ khá sớm.
Trong tài liệu Nam Định tỉnh - Thiên Tiên Chính phủ khảo dị phần ghi chép về xã Tiên Hương (tổng Đồng Dội, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định xưa - nay thuộc khu vực Phủ Dầy, tỉnh Ninh Bình) có đề cập rõ tục lệ này.
Theo mô tả trong tài liệu, tại đền thờ Thiên Tiên Thánh Mẫu, người thủ từ sẽ làm ấn bằng mộc bản để phát cho những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Trên ấn khắc bốn chữ Hán "Thiên Tiên Thánh Mẫu". Những người hành nghề đồng thầy hoặc có điện thờ Mẫu thường thỉnh ấn về đặt tại điện thờ của mình.
Tài liệu cũng ghi nhận khi có người cho rằng bị tà ma quấy nhiễu, họ sẽ mang lễ vật như trầu cau, vàng mã đến điện thờ Mẫu để cầu đảo. Sau khi làm lễ, người đồng dùng son đóng dấu ấn lên giấy vàng, trao cho người cầu lễ mang về treo ở đầu giường với niềm tin có thể xua trừ tà khí.
Không chỉ làm ấn, tục làm phù cũng được thực hành trong không gian tín ngưỡng này. Theo mô tả, người thủ từ dùng mộc bản gỗ khắc hình phù. Phía trên thường khắc hình Tam tinh, bên dưới có các chữ "Sắc lệnh", "Lôi hỏa" ở giữa là quẻ Bát quái. Bốn góc khắc hình bạch xà, phía dưới có ba chữ "sát quỷ trấn". Những tờ phù sau khi được in ra sẽ được người dân mang về treo trong nhà với ý nghĩa cầu bình an và xua đuổi tà khí.
Trong cùng bộ tài liệu, phần ghi chép về Phủ Tiên Hương có tới 14 mục nội dung liên quan đến thánh tích và tục lệ thờ Mẫu tại địa phương. Đáng chú ý, mục thứ 11 ghi rõ việc làm ấn, làm phù phát cho người dân cho thấy đây từng là một nghi thức có hệ thống gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Không chỉ xuất hiện trong thư tịch Hán Nôm địa phương, dấu vết của thực hành tín ngưỡng liên quan đến ấn - phù - mộc bản tại Tiên Hương còn được ghi nhận trong các nghiên cứu của học giả phương Tây.
Hình ảnh tư liệu về việc làm mộc bản.
Theo tư liệu lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp, trong cuốn Actes du Onzième Congrès International des Orientalistes xuất bản tại Paris năm 1897 học giả G. Dumoutier có bài nghiên cứu về đời sống tín ngưỡng tại An Nam.
Trong tài liệu này xuất hiện hình dập một chiếc ấn mang dòng chữ Hán "Tiên Hương xã Thánh Mẫu chứng minh linh từ", kèm các dòng chữ "Thánh tiền chiếu giám - Hưng Lộc". Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là dấu ấn gắn với đền thờ Thánh Mẫu tại Tiên Hương vào cuối thế kỷ XIX.
Việc một học giả phương Tây ghi nhận và công bố hình ảnh ấn thờ Mẫu cho thấy thực hành liên quan đến ấn, phù và mộc bản tại khu vực Phủ Dầy đã tồn tại từ khá lâu trong không gian tín ngưỡng. Đây cũng là nguồn tư liệu đối chứng quan trọng với các văn bản Hán Nôm trong nước.
Dù vậy do hiện vật "mộc bản - dấu trấn trạch" chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền thẩm định, kiểm kê hoặc công nhận là hiện vật của di tích, UBND xã Vụ Bản đã đề nghị bà Trần Thị Huệ không đưa hai hiện vật này vào trưng bày, lưu giữ trong Phủ chính Tiên Hương. Đồng thời, việc in ấn, phát hành các bản in từ mộc bản cũng phải tạm dừng cho đến khi có ý kiến cho phép của cơ quan chức năng theo quy định.
Bài học trong việc tiếp nhận hiện vật cho di tích
Từ vụ việc ở Phủ chính Tiên Hương, chia sẻ với PV VietNamNet, một số chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa cho biết, những hiện vật như "mộc bản - trấn trạch" có thể phản ánh một phần sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng trong lịch sử. Tuy nhiên, việc tìm hiểu và đánh giá giá trị của những hiện vật này cần được thực hiện một cách khoa học và thận trọng.
Trong không gian văn hóa lâu đời như Phủ Dầy, mỗi hiện vật dù lớn hay nhỏ đều có thể trở thành một mảnh ghép góp phần soi sáng lịch sử của một truyền thống tín ngưỡng đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Di sản văn hóa, đặc biệt là các di sản gắn với tín ngưỡng dân gian, không chỉ hình thành từ các văn bản chính thống mà còn được bồi đắp qua thời gian bởi sự đóng góp của cộng đồng.
Các chuyên gia cho rằng việc phát hiện và nghiên cứu thêm các tư liệu, hiện vật liên quan đến di tích là điều cần thiết. Điều này có thể giúp bổ sung cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, mọi hiện vật liên quan đến di tích đều cần được thẩm định, xác minh nguồn gốc trước khi đưa vào trưng bày hoặc giới thiệu rộng rãi.
Từ góc độ quản lý, câu chuyện "mộc bản - dấu trấn trạch" tại Phủ Tiên Hương cho thấy nhu cầu tăng cường hướng dẫn chuyên môn cho cơ sở quản lý di tích, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc tiếp cận các giá trị văn hóa truyền thống.
Hoặc