Trong thời đại công nghệ, việc liên tục kết nối với công việc, xử lý nhiệm vụ ngoài giờ khiến nhiều người lao động rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, khó nghỉ ngơi và phục hồi, tiềm ẩn nguy cơ kiệt sức nghề nghiệp (burnout).
Trước thực trạng này, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đã kiến nghị bổ sung quy định về chăm sóc sức khỏe tâm thần, phòng chống kiệt sức do công việc trong Bộ luật Lao động. Xung quanh vấn đề này, ThS.BSNT Hà Anh Dũng (Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông) chia sẻ về những ảnh hưởng đến sức khỏe, dấu hiệu cảnh báo và giải pháp phòng ngừa kiệt sức nghề nghiệp.
Điều gì khiến 1 người khó thực sự ngắt kết nối với công việc, ngay cả khi đã kết thúc giờ làm?
Theo ThS.BSNT Hà Anh Dũng, một số nguyên nhân có thể là:
Lo âu và sợ bị đánh giá: Người lao động lo rằng không trả lời tin nhắn kịp thời sẽ bị cấp trên đánh giá là thiếu trách nhiệm hoặc năng lực.
Suy nghĩ lặp lại về công việc: Những nhiệm vụ chưa hoàn thành hoặc vấn đề chưa được giải quyết khiến tâm trí tiếp tục tập trung vào công việc ngay cả khi đã về nhà.
Thói quen kiểm tra và củng cố hành vi: Kiểm tra điện thoại giúp giảm lo lắng tạm thời, nhưng có thể hình thành thói quen liên tục chờ đợi và phản hồi thông báo.
Ranh giới tâm lý không rõ ràng: Văn hóa luôn sẵn sàng phản hồi khiến người lao động cảm thấy mình vẫn phải chịu trách nhiệm ngay cả ngoài giờ làm.
Hậu quả của việc thường xuyên mang công việc về nhà, vừa ăn cơm vừa đọc email, vừa trò chuyện với người thân vừa trả lời tin nhắn
Theo chuyên gia, hành động này có thể ảnh hưởng đến các mối quan hệ gia đình và khả năng phục hồi tâm lý. Cụ thể như sau:
Ảnh hưởng đến các mối quan hệ gia đình
Giảm chất lượng trong các cuộc trò chuyện: Vừa nói chuyện vừa kiểm tra điện thoại khiến sự chú ý bị phân tán, người thân có thể cảm thấy không được tôn trọng, quan tâm.
Gia tăng xung đột: Mệt mỏi và căng thẳng tích lũy có thể khiến một người dễ cáu gắt, thiếu kiên nhẫn và giảm khả năng điều hòa cảm xúc, dễ xung đột với mọi người như gia đình, người thân.
Giảm thời gian kết nối: Những hoạt động chung như ăn cơm, trò chuyện và chăm sóc con cái mất đi sự trọn vẹn khi liên tục bị công việc gián đoạn.
Ảnh hưởng đến khả năng phục hồi tâm lý
Khi liên tục tiếp nhận thông tin công việc, não bộ khó chuyển sang trạng thái thư giãn hoàn toàn. Người lao động có thể tiếp tục suy nghĩ về nhiệm vụ chưa hoàn thành, duy trì trạng thái cảnh giác và khó phục hồi năng lượng sau ngày làm việc, khó tách rời tâm lý khỏi công việc có liên quan đến mức độ căng thẳng cao hơn, kiệt sức và giảm sự hài lòng với cuộc sống.
Căng thẳng kéo dài, lo âu và kiệt sức.
Khó ngủ, mệt mỏi và suy giảm khả năng tập trung.
Giảm hứng thú với các hoạt động cá nhân, cạn kiệt năng lượng thể chất, giảm chất lượng quan hệ gia đình.
WHO khuyến nghị cần kiểm soát các nguy cơ tâm lý - xã hội tại nơi làm việc, bao gồm khối lượng công việc quá mức và thời gian làm việc kéo dài, thay vì chỉ yêu cầu cá nhân tự thích nghi.
Dấu hiệu nào chứng tỏ bạn cần sự giúp đỡ?
Theo ThS.BSNT Hà Anh Dũng, những dấu hiệu không nên tiếp tục tự xoay xở bao gồm:
- Rối loạn giấc ngủ kéo dài: Khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên tỉnh giấc, thức dậy quá sớm hoặc ngủ rồi vẫn mệt mỏi, ảnh hưởng đến khả năng làm việc ban ngày.
- Cảm xúc thay đổi rõ rệt: Thường xuyên lo lắng, buồn bã, dễ cáu gắt, cảm thấy bản thân vô dụng; khó kiểm soát cảm xúc như trước.
Suy giảm khả năng làm việc: Khó tập trung, hay quên, khó đưa ra quyết định, thường xuyên mắc lỗi hoặc không còn đủ năng lượng để hoàn thành công việc thường ngày.
- Mất hứng thú và thu mình: Không còn muốn tham gia các hoạt động từng yêu thích, né tránh người thân, bạn bè hoặc thường xuyên xảy ra xung đột trong gia đình.
- Xuất hiện triệu chứng cơ thể dai dẳng: Đau đầu, hồi hộp, bồn chồn, căng cơ, rối loạn tiêu hóa. Những biểu hiện này có thể liên quan đến stress, nhưng cũng cần loại trừ nguyên nhân bệnh lý khác.
- Lệ thuộc vào cách đối phó không lành mạnh: Tăng sử dụng rượu bia, chất kích thích, thuốc an thần hoặc các chất khác để dễ ngủ, giảm lo lắng hay duy trì khả năng tỉnh táo.
Theo Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH), nếu những triệu chứng đáng kể như khó ngủ, cáu gắt, mất hứng thú, khó tập trung hoặc không thể hoàn thành công việc kéo dài khoảng 2 tuần trở lên, người bệnh nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn. Tuy nhiên, không cần chờ đủ 2 tuần nếu triệu chứng nặng hoặc đang xấu đi.
Thứ nhất, tình trạng căng thẳng kéo dài có thể làm rối loạn giấc ngủ, tăng mệt mỏi, giảm khả năng tập trung và khiến người bệnh khó kiểm soát cảm xúc.
Thứ hai, nếu phía sau những biểu hiện này là rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc một bệnh lý khác, việc chỉ cố chịu đựng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ cơ hội được đánh giá và điều trị phù hợp sớm.
Thứ ba, khó khăn có thể lan sang các mối quan hệ gia đình, chất lượng công việc và khả năng tự chăm sóc bản thân.
"Người lao động có thể bắt đầu bằng việc khám tại cơ sở y tế tổng quát để đánh giá sức khỏe thể chất, sau đó tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng tùy tình trạng. Bác sĩ tâm thần có thể đánh giá chẩn đoán, loại trừ các nguyên nhân liên quan và chỉ định thuốc khi cần thiết. Chuyên gia tâm lý có thể hỗ trợ đánh giá và trị liệu tâm lý", ThS.BSNT Hà Anh Dũng cho hay.
Người lao động cần làm gì để đầu óc thực sự được thư giãn và cơ thể có cơ hội phục hồi?
Theo chuyên gia, nghỉ ngơi về thời gian chưa chắc đã đồng nghĩa với nghỉ ngơi về mặt tâm lý. Một người có thể không phải đến cơ quan vào cuối tuần, nhưng nếu vẫn liên tục nghĩ về công việc, kiểm tra tin nhắn, lo sợ bỏ lỡ nhiệm vụ hoặc căng thẳng về tuần mới thì não bộ vẫn ở trạng thái cảnh giác, khó phục hồi, thư giãn hoàn toàn.
Nhiều nghiên cứu cho thấy khả năng tạm gác những suy nghĩ về công việc trong thời gian nghỉ có liên quan đến mức độ căng thẳng thấp hơn và khả năng phục hồi tốt hơn. Tuy nhiên, không phải cứ nghĩ đến công việc vào cuối tuần là có vấn đề; điều đáng lưu ý là những suy nghĩ đó có kéo dài, khó kiểm soát và ảnh hưởng đến giấc ngủ, tâm trạng hay sinh hoạt hay không.
Chốt công việc trước khi nghỉ: Ghi lại những việc đã hoàn thành, việc còn tồn đọng và ưu tiên cho tuần sau. Khi có kế hoạch rõ ràng, chúng ta ít phải liên tục nhắc lại công việc trong đầu.
Thiết lập ranh giới với điện thoại: Tắt thông báo công việc ngoài giờ nếu tính chất công việc cho phép; quy định khung giờ kiểm tra tin nhắn thay vì mở điện thoại liên tục. Nếu phải trực hoặc xử lý tình huống khẩn cấp, nên thống nhất rõ thời gian và trách nhiệm.
Chủ động tham gia hoạt động giúp phân tán sự chú ý: Đi bộ, tập thể dục, nấu ăn, đọc sách, chăm sóc gia đình hoặc gặp gỡ bạn bè. Nên lựa chọn hoạt động khiến mình cảm thấy thoải mái, thay vì biến cuối tuần thành một danh sách nhiệm vụ phải hoàn thành.
Duy trì nhịp sinh hoạt và giấc ngủ: Cố gắng ngủ đủ, thức dậy, ăn uống điều độ và dành thời gian vận động. Nghỉ ngơi hiệu quả không chỉ là nằm yên mà còn là giúp cơ thể phục hồi về thể chất và tinh thần.
(Ảnh minh họa: Internet)
Hoặc