Hạt dẻ, đậu phộng thường được lựa chọn nhờ vị thơm bùi, dễ ăn. Tuy nhiên, có một loại hạt dân dã khác cũng rất đáng chú ý, đó là hạt sen.
Không chỉ được yêu thích trong ẩm thực, hạt sen còn gắn với quan niệm dưỡng tâm, an thần của y học cổ truyền. Từ lâu, loại hạt này đã được dùng để nấu chè, nấu cháo, hầm canh hoặc kết hợp với các vị thuốc trong một số bài thuốc cổ truyền.
Dù vậy, cần hiểu đúng về công dụng của hạt sen, tránh xem đây là phương thuốc có thể điều trị mọi vấn đề liên quan đến giấc ngủ hay tinh thần.
Hạt sen - món ăn dân dã với giá trị dinh dưỡng đáng chú ý
Hạt sen là phần hạt nằm trong gương sen, có thể sử dụng khi còn tươi hoặc phơi, sấy khô để bảo quản lâu hơn. Hạt sen tươi thường có vị ngọt nhẹ, độ giòn mềm đặc trưng; trong khi hạt sen khô có vị bùi, thơm.
Hạt sen có thể nấu chè hạt sen, cháo, súp, canh hầm hoặc kết hợp cùng các loại đậu, táo đỏ, long nhãn. Cũng có thể dùng làm nhân bánh, thêm vào món cơm hoặc các món hầm để tăng độ bùi.
Xét về thành phần dinh dưỡng, hạt sen cung cấp tinh bột, protein, chất xơ cùng một số vitamin và khoáng chất. Trong hạt còn có các hợp chất thực vật như flavonoid, phenolic và alkaloid. Những thành phần này được quan tâm trong các nghiên cứu về hoạt tính chống oxy hóa và một số tác động sinh học của hạt sen.
Theo dữ liệu dinh dưỡng được các tài liệu chuyên ngành trích dẫn từ cơ sở dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), 100 g hạt sen khô cung cấp khoảng 332 kcal, 64,47 g carbohydrate, 15,41 g protein và 1,97 g chất béo.
Vì sao hạt sen gắn với công dụng dưỡng tâm, an thần?
Trong y học cổ truyền, hạt sen còn được gọi là liên nhục, có vị ngọt, hơi chát và tính bình. Theo quan niệm này, liên nhục có công dụng bổ tỳ, dưỡng tâm, ích thận và an thần. Vì vậy, hạt sen thường xuất hiện trong các món ăn bồi bổ hoặc bài thuốc cổ truyền dành cho người cơ thể suy nhược, ăn uống kém.
Bác sĩ chuyên khoa II Huỳnh Tấn Vũ, giảng viên Đại học Y Dược TP.HCM, Trưởng Đơn vị Điều trị ban ngày tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM cơ sở 3, từng chia sẻ trên Tạp chí Khoa học phổ thông về quan niệm sử dụng thảo dược theo hướng “Thức ăn là thuốc - thuốc là thức ăn”.
Theo bác sĩ, y học cổ truyền có cách tiếp cận chú trọng sự hài hòa giữa thể chất và tinh thần, đồng thời khuyến khích mỗi người chủ động chăm sóc sức khỏe trong sinh hoạt hằng ngày.
Một điểm cần phân biệt là hạt sen và tâm sen. Tâm sen là phần mầm xanh nằm ở giữa hạt, có vị đắng và thành phần hoạt chất khác với phần hạt trắng bên ngoài. Trong một số bài thuốc cổ truyền, tâm sen được sử dụng với mục đích thanh tâm, an thần.
Cách chọn hạt sen ngon, hạn chế mua phải hàng kém chất lượng
Khi mua hạt sen tươi, người tiêu dùng nên ưu tiên những hạt có kích thước tương đối đồng đều, mập mạp, chắc tay, màu trắng ngà hoặc vàng nhạt tự nhiên. Hạt không nên có dấu hiệu thâm đen, nhũn, nhớt, nứt vỡ bất thường hay xuất hiện các đốm mốc.
Với hạt sen khô, nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, bao bì nguyên vẹn, thông tin về ngày sản xuất và hạn sử dụng đầy đủ. Hạt cần khô ráo, không có mùi ẩm mốc, mùi lạ hoặc dấu hiệu bị côn trùng xâm nhập. Không nên chỉ dựa vào màu trắng tinh để đánh giá chất lượng, bởi màu sắc còn phụ thuộc vào giống sen và phương pháp sơ chế, bảo quản.
Sau khi mua về, hạt sen tươi nên được sử dụng sớm hoặc bảo quản lạnh trong hộp kín. Nếu muốn để lâu, có thể tách hạt, sơ chế rồi cấp đông theo từng phần nhỏ để thuận tiện khi nấu. Hạt sen khô cần được đặt ở nơi thoáng mát, khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm cao. Nếu phát hiện hạt có mùi lạ, đổi màu bất thường hoặc xuất hiện nấm mốc, không nên tiếc mà tiếp tục sử dụng.
Một lưu ý khi sơ chế là phần lõi xanh nằm giữa hạt sen có vị đắng khá rõ. Người không thích vị đắng có thể dùng tăm hoặc dụng cụ chuyên dụng để lấy phần lõi này ra trước khi nấu. Nếu muốn giữ lại tâm sen, cần xác định trước hương vị món ăn và không nên tự ý sử dụng tâm sen với lượng lớn chỉ vì tin rằng nó có tác dụng an thần.
Ăn hạt sen thế nào để phù hợp với chế độ dinh dưỡng?
Hạt sen có thể được đưa vào thực đơn gia đình theo nhiều cách. Với người thích món thanh nhẹ, chè hạt sen nấu cùng táo đỏ hoặc long nhãn là lựa chọn quen thuộc. Tuy nhiên, nên điều chỉnh lượng đường vừa phải để tránh khiến món ăn trở thành nguồn cung cấp quá nhiều đường bổ sung.
Nếu muốn dùng trong bữa chính, hạt sen có thể nấu cháo cùng thịt nạc, gà hoặc kết hợp với rau củ để tạo món ăn mềm, dễ dùng. Khi nấu canh, có thể hầm hạt sen cùng sườn hoặc các loại củ. Người ăn chay cũng có thể kết hợp hạt sen với nấm, cà rốt và các loại đậu để tạo món ăn đa dạng hơn.
Người cần kiểm soát cân nặng hoặc đường huyết nên tính cả phần tinh bột từ hạt sen trong tổng khẩu phần, thay vì xem đây là món ăn vặt có thể dùng không giới hạn.
Với trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, nên nấu hạt sen đủ mềm, dùng lượng vừa phải và quan sát khả năng dung nạp của cơ thể.
Ăn quá nhiều có thể gây đầy bụng, khó tiêu ở một số người. Người mắc bệnh mạn tính, đang phải kiểm soát chế độ ăn hoặc có triệu chứng mất ngủ kéo dài nên trao đổi với bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn phù hợp.
Hoặc