Nằm trên dòng sông Nậm Mu, thuộc khu vực hai tỉnh Lai Châu và Sơn La, Nhà máy Thủy điện Huội Quảng là một trong những công trình thủy điện có thiết kế đặc biệt tại Việt Nam. Khác với những nhà máy có khu vực phát điện bố trí trên mặt đất, phần lớn hệ thống sản xuất điện của Huội Quảng được xây dựng ngầm trong lòng núi, kết nối với hồ chứa thông qua những đường hầm dẫn nước dài hàng kilomet.
Dự án có tổng mức đầu tư 11.773 tỷ đồng, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) làm chủ đầu tư và chính thức khởi công ngày 8/1/2006. Đáng chú ý, đây là nhà máy thủy điện ngầm đầu tiên do các đơn vị Việt Nam chủ trì thiết kế và thi công, đánh dấu bước tiến trong năng lực xây dựng những công trình năng lượng có yêu cầu kỹ thuật phức tạp.
Nhà máy thuỷ điện Huội Quảng (Ảnh Báo Chính phủ)
Đào hơn 1 triệu m³ đất đá ngầm, xây hệ thống đường hầm xuyên núi dài hàng kilomet
Theo Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng Điện 1 (PECC1), đơn vị tham gia khảo sát và thiết kế công trình, Nhà máy thủy điện Huội Quảng được xây dựng với hệ thống đập dâng, hồ chứa, tuyến dẫn nước và nhà máy phát điện ngầm. Trong đó, các tổ máy được bố trí bên trong núi thay vì đặt tại khu vực chân đập như một số công trình thủy điện thông thường.
Để dẫn nước từ hồ chứa đến tua-bin phát điện, dự án phải xây dựng hai đường hầm xuyên qua lòng núi. Mỗi đường hầm dài khoảng 4,2km, có đường kính trong 7,5m, đưa tổng chiều dài hai tuyến dẫn nước lên hơn 8km. Sau khi đi qua hệ thống tua-bin để tạo ra điện năng, nước tiếp tục được dẫn trở lại hạ lưu thông qua công trình xả.
Quy mô thi công của dự án thể hiện rõ qua khối lượng đất đá phải xử lý. Theo hồ sơ kỹ thuật do PECC1 công bố, riêng hoạt động đào ngầm đã lên tới 1,153 triệu m³ đất đá. Bên cạnh đó, đơn vị thi công cũng phải đào khoảng 2,587 triệu m³ đất đá hở. Như vậy, tổng khối lượng đào đất đá của toàn dự án đạt khoảng 3,74 triệu m³, chưa kể hơn 282.000m³ đất đá đắp và gần 937.000m³ bê tông các loại được sử dụng trong quá trình xây dựng.
Không chỉ có hai tuyến dẫn nước chính, công trình còn được bố trí nhiều đường hầm phụ trợ phục vụ thi công, vận chuyển thiết bị và vận hành. Theo EVN, tính đến tháng 8/2014, hơn 13km đường hầm thuộc các hạng mục của dự án đã được hoàn thiện. Đây là hệ thống công trình ngầm có quy mô lớn, đòi hỏi việc đào, gia cố và lắp đặt kết cấu phải được triển khai đồng bộ.
Dự án phải xây dựng hai đường hầm xuyên qua lòng núi, mỗi đường hầm dài khoảng 4,2km (Ảnh EVN)
Phía trên hệ thống công trình ngầm là đập bê tông trọng lực có chiều cao lớn nhất 104m, tương đương một tòa chung cư khoảng 30-35 tầng, với chiều dài đỉnh đập 267m. Hồ chứa Huội Quảng có dung tích toàn bộ 184,2 triệu m³, trong khi hệ thống xả lũ được thiết kế với 6 khoang tràn nhằm phục vụ điều tiết dòng nước.
Bên trong núi, nhà máy được trang bị hai tổ máy phát điện sử dụng tua-bin Francis, mỗi tổ có công suất 260MW. Với tổng công suất lắp đặt 520MW, Huội Quảng là một trong những công trình lớn thuộc hệ thống thủy điện trên lưu vực sông Đà.
Hàng nghìn người Việt thi công trong lòng núi, mất hơn 10 năm đưa công trình vào vận hành
Để hình thành hệ thống hầm dẫn nước và gian máy ngầm quy mô lớn, dự án huy động sự tham gia của nhiều doanh nghiệp xây dựng, cơ khí và tư vấn trong nước. Trong đó, Tổng công ty Sông Đà, Tổng công ty Xây dựng Lũng Lô cùng các đơn vị thuộc Tổng công ty Lắp máy Việt Nam (Lilama) đảm nhận những hạng mục quan trọng của công trình.
Theo EVN, tại thời điểm tháng 8/2014, công trường Huội Quảng có khoảng 3.500 cán bộ, kỹ sư và công nhân đang làm việc. Ngoài các hạng mục trên mặt đất, lực lượng thi công phải triển khai đồng thời nhiều công việc bên trong núi, từ đào hầm, đổ bê tông, xử lý nền địa chất đến lắp đặt hệ thống cơ khí và thiết bị phát điện.
Dự án huy động sự tham gia của nhiều doanh nghiệp xây dựng, cơ khí và tư vấn trong nước (Ảnh Trung tâm Khoa học và Triển khai Kỹ thuật Thủy lợi - ĐH Thủy Lợi)
Tuy nhiên, quá trình thi công không diễn ra thuận lợi ngay từ đầu. Công trình từng gặp nhiều trở ngại do phải xây dựng mới các tuyến đường phục vụ công trường, một bộ phận công nhân ban đầu cũng chưa quen với điều kiện làm việc trong hầm. Một số khu vực có địa chất yếu cần được gia cố cũng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai.
Bên cạnh những khó khăn về kỹ thuật, thời tiết tại khu vực miền núi Tây Bắc cũng tác động trực tiếp đến hoạt động xây dựng. Đợt mưa cuối tháng 6/2015 từng gây sạt lở nhiều tuyến đường, khiến bùn đất và nước tràn vào các hầm giao thông, gian máy cùng một số hạng mục ngầm. Sự cố buộc hoạt động thi công tại những khu vực bị ảnh hưởng phải tạm dừng để khắc phục. Các đơn vị đã phải huy động thiết bị bơm nước, dọn bùn đất và khôi phục đường vận chuyển.
Sau khi hoàn thành phần lớn kết cấu xây dựng, công trường bước vào giai đoạn lắp đặt những thiết bị có khối lượng hàng trăm tấn. Một trong những dấu mốc đáng chú ý diễn ra vào ngày 4/9/2015, khi rô-to - bộ phận quay của máy phát điện, giúp biến chuyển động quay thành điện năng - của tổ máy số 1 được hạ đặt thành công vào vị trí trong gian máy ngầm.
Quá trình hạ đặt rô-to sử dụng hệ thống cẩu trục có tải trọng 640 tấn do Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung chế tạo (Ảnh EVN)
Theo đó, rô-to này có đường kính 9,6m, cao 2,5m và nặng khoảng 500 tấn. Thiết bị được nâng lên rồi dịch chuyển khoảng 50m từ vị trí tổ hợp đến vị trí lắp đặt. Tính cả các kết cấu hỗ trợ nâng hạ, tổng khối lượng được di chuyển vượt 500 tấn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng vận hành cẩu và đội ngũ lắp máy.
Đáng chú ý, quá trình hạ đặt rô-to sử dụng hệ thống cẩu trục có tải trọng 640 tấn do Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung chế tạo. Thiết bị nâng hạ này có tỷ lệ nội địa hóa trên 90%, cho thấy năng lực chế tạo thiết bị nâng hạ trọng tải lớn của doanh nghiệp Việt Nam.
Sau nhiều năm triển khai các hạng mục xây dựng và lắp đặt, cuối tháng 12/2015, tổ máy số 1 hòa lưới điện quốc gia thành công. Đến ngày 19/6/2016, tổ máy số 2 tiếp tục hòa lưới điện, đánh dấu việc đưa cả hai tổ máy của công trình vào vận hành sau hơn 10 năm kể từ thời điểm khởi công.
Ngày 19/6/2016, tổ máy số 2 của Thuỷ điện Huội Quảng hòa lưới điện thành công (Ảnh Công ty Thủy lợi Yến Linh 1)
Hơn 10 năm kể từ khi đưa tổ máy đầu tiên vào vận hành, Nhà máy Thủy điện Huội Quảng hiện vẫn duy trì hoạt động phát điện cho hệ thống điện quốc gia. Riêng 9 tháng đầu năm 2026, nhà máy đã sản xuất 1,553 tỷ kWh điện. Tính đến đầu tháng 10/2026, tổng sản lượng điện của Huội Quảng kể từ khi vận hành đã đạt khoảng 19,37 tỷ kWh.
Đáng chú ý, EVN đang nghiên cứu dự án mở rộng Thủy điện Huội Quảng với công suất bổ sung 260 MW, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 5.496 tỷ đồng, dự kiến phát điện vào năm 2031. Nếu được triển khai theo kế hoạch, dự án sẽ tiếp tục khai thác cơ sở hạ tầng thủy điện hiện có, góp phần bổ sung công suất cho hệ thống điện quốc gia.
Hoặc