Da bỏng rát, nổi mụn nước
Chị N.T.H. (29 tuổi, trú tại một chung cư ở phường Yên Hòa, Hà Nội) thức dậy và bất ngờ phát hiện một vệt đỏ dài, nóng rát như bỏng ở vùng cổ bên trái.
Cho rằng da chỉ bị kích ứng do mỹ phẩm hoặc côn trùng bò qua khi ngủ, chị chỉ rửa sạch rồi tiếp tục theo dõi.
Tuy nhiên, đến chiều cùng ngày, tổn thương bắt đầu nổi nhiều mụn nước nhỏ, cảm giác bỏng rát ngày càng tăng, nhất là khi cọ xát với cổ áo.
Sáng hôm sau, chị H. tiếp tục phát hiện thêm những vệt đỏ ở cánh tay và gần xương quai xanh. Một số mụn nước đã vỡ, gây đau rát khi tắm hoặc thay quần áo. Lo lắng vì tổn thương xuất hiện ở nhiều vị trí dù không hề cảm thấy bị côn trùng đốt, chị mới đi khám.
Nhiều người dân Hà Nội bị viêm da, bỏng rát và nổi mụn nước do tiếp xúc với kiến ba khoang (Ảnh: BSCC).
Qua thăm khám, Ths.BSCKII Nguyễn Tiến Thành, chuyên gia da liễu, nhận định các biểu hiện lâm sàng phù hợp với tình trạng viêm da tiếp xúc kích ứng do độc tố của kiến ba khoang.
Khai thác bệnh sử cho thấy căn hộ của chị nằm gần khu vực có nhiều cây xanh, gia đình thường mở cửa vào buổi tối để đón gió. Đây có thể là điều kiện thuận lợi khiến côn trùng bay vào nhà.
Theo bác sĩ Thành, viêm da do kiến ba khoang thường gia tăng vào những thời điểm thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, đặc biệt khi môi trường sống của côn trùng bị xáo trộn. Kiến ba khoang thực chất là một nhóm bọ cánh cứng thuộc chi Paederus, thường sinh sống tại ruộng đồng, bãi cỏ, vườn cây và những khu vực có độ ẩm cao.
Loài côn trùng này có xu hướng bị thu hút bởi ánh sáng nhân tạo vào ban đêm. Vì vậy, chúng có thể bay vào nhà qua cửa sổ, ban công, đặc biệt tại những khu dân cư gần cây xanh, đồng ruộng hoặc công trình xây dựng. Ngay cả các căn hộ chung cư ở tầng cao cũng không hoàn toàn tránh được nguy cơ xuất hiện kiến ba khoang.
"Điều đáng chú ý là nhiều người đã biết đến kiến ba khoang nhưng vẫn mắc sai lầm khi xử trí. Phản xạ thường gặp nhất là dùng tay đập hoặc miết côn trùng ngay trên da. Chính hành động này có thể khiến độc tố tiếp xúc với da và gây tổn thương", BS.Thành cho biết.
Kiến ba khoang không cần cắn hay đốt vẫn có thể gây tổn thương da. Nguyên nhân chính là pederin, một độc tố có trong cơ thể một số loài bọ cánh cứng thuộc chi Paederus. Khi côn trùng bị đè ép hoặc chà xát, độc tố có thể tiếp xúc trực tiếp với da, gây viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính.
Tổn thương thường xuất hiện sau khoảng 12–48 giờ, đôi khi sớm hơn, với biểu hiện ban đầu là những dát đỏ, cảm giác nóng rát, sau đó hình thành mụn nước hoặc bóng nước. Một đặc điểm khá điển hình là tổn thương có dạng vệt dài, hình roi quất hoặc thành từng đám, ranh giới tương đối rõ, đôi khi giống vết bỏng.
Ở các vùng nếp gấp như cổ, khuỷu tay hoặc mặt trong cánh tay, độc tố có thể tiếp xúc đồng thời với hai bề mặt da áp sát nhau, tạo thành những tổn thương đối xứng, được gọi là kissing lesions. Đáng chú ý, người bệnh có thể xuất hiện tổn thương ở nhiều vị trí trên cơ thể.
Điều trị sai có thể khiến tổn thương nặng hơn
Theo bác sĩ Thành, một trong những vấn đề thường gặp trong thực hành lâm sàng là người bệnh nhầm viêm da do kiến ba khoang với zona thần kinh.
Cả hai tình trạng đều có thể gây đỏ da, đau rát và xuất hiện mụn nước. Tuy nhiên, zona thường gây tổn thương tập trung theo một khoanh da, chủ yếu ở một bên cơ thể, trong khi viêm da do kiến ba khoang thường có hình dạng bất thường, dạng vệt hoặc mảng ở những vùng tiếp xúc với độc tố.
Dù vậy, không thể chỉ dựa vào hình dạng tổn thương để tự kết luận, bởi một số trường hợp có biểu hiện không điển hình.
Khi phát hiện kiến ba khoang bò trên cơ thể, tuyệt đối không dùng tay đập hoặc miết mạnh (Ảnh: BSCC).
BS.Thành cho biết, không ít người bệnh tự mua thuốc điều trị zona, sử dụng các loại kem bôi phối hợp nhiều thành phần hoặc áp dụng mẹo dân gian như đắp lá, bôi kem đánh răng, chà xát bằng cồn đậm đặc. Những biện pháp này có thể khiến da bị kích ứng thêm, làm chậm quá trình hồi phục và tăng nguy cơ bội nhiễm.
"Điều trị viêm da do kiến ba khoang cần dựa trên mức độ tổn thương. Với trường hợp nhẹ, chăm sóc da đúng cách và loại bỏ độc tố là rất quan trọng. Khi phản ứng viêm rõ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống viêm tại chỗ phù hợp, kết hợp chăm sóc vùng da trợt. Kháng sinh chỉ được sử dụng khi có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn, không phải trường hợp nào cũng cần dùng", BS.Thành nhấn mạnh.
Phần lớn trường hợp có thể hồi phục trong khoảng 1–3 tuần nếu được xử trí phù hợp. Tuy nhiên, một số người có thể xuất hiện tăng sắc tố sau viêm, khiến vùng da sẫm màu kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng.
Đặc biệt, nếu độc tố tiếp xúc với mắt, người bệnh có thể bị viêm kết mạc, viêm giác mạc với các biểu hiện đỏ mắt, đau, chảy nước mắt, sợ ánh sáng hoặc nhìn mờ. Đây là tình trạng cần được thăm khám chuyên khoa kịp thời.
Chuyên gia da liễu khuyến cáo, khi phát hiện kiến ba khoang bò trên cơ thể, tuyệt đối không dùng tay đập hoặc miết mạnh. Thay vào đó, nên nhẹ nhàng thổi hoặc dùng giấy, vật dụng phù hợp để đưa côn trùng ra khỏi da, tránh làm dập nát.
Nếu nghi ngờ đã tiếp xúc với độc tố, cần nhanh chóng rửa vùng da bằng nước sạch và xà phòng dịu nhẹ, sau đó thấm khô, tránh chà xát. Người bệnh không nên gãi, chọc vỡ mụn nước hoặc tự ý sử dụng các loại thuốc bôi không rõ thành phần.
Khi tổn thương lan rộng, xuất hiện nhiều bóng nước, đau rát dữ dội, có mủ, sưng nóng đỏ tăng dần hoặc kèm sốt, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị. Nếu độc tố tiếp xúc với mắt, cần rửa ngay bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, tránh dụi mắt và đến cơ sở chuyên khoa mắt để được đánh giá.
Để phòng tránh, người dân nên lắp lưới chắn côn trùng tại cửa sổ, hạn chế mở cửa khi bật đèn sáng vào ban đêm, kiểm tra chăn gối, khăn tắm và quần áo trước khi sử dụng.
Các gia đình sống gần khu vực nhiều cây xanh, bãi cỏ hoặc công trình xây dựng cần đặc biệt chú ý trong những ngày mưa ẩm.
Hoặc