Trong nhóm “Hội những người thích phơi nắng” với hơn 65.000 thành viên, bên cạnh những chia sẻ về việc tiếp xúc với ánh nắng ban mai, một số bài đăng khuyên phơi nắng vào khoảng 11-12h trưa hoặc 14-15h chiều. Có người tin rằng nắng càng gắt, hiệu quả càng cao; có người xem việc nằm phơi nắng như một cách để “thải độc”, cải thiện những bệnh lý đã đeo đẳng mình trong thời gian dài.
Sức hấp dẫn của trào lưu này có lẽ nằm ở chính sự đơn giản: không cần nhiều chi phí, không đòi hỏi thiết bị phức tạp, chỉ cần nằm dưới ánh nắng mỗi ngày. Với những người đau đớn kéo dài, đã điều trị nhiều nơi nhưng chưa cải thiện, một lời mách bảo dễ thực hiện đôi khi cũng đủ để nhen lên hy vọng.
Nhưng liệu một phương pháp có lợi cho sức khỏe nói chung có đồng nghĩa với khả năng điều trị nhiều bệnh lý khác nhau?
Để có góc nhìn khoa học về vấn đề này, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, đưa ra những phân tích về lợi ích thực sự của ánh nắng, những ngộ nhận quanh việc phơi nắng chữa bệnh và các nguy cơ khi tiếp xúc với nắng gắt.
Lợi ích của ánh nắng là có thật, nhưng không phải thuốc chữa bệnh
Ánh nắng có vai trò quan trọng đối với sức khỏe, đặc biệt trong quá trình tổng hợp vitamin D. Khi da tiếp xúc với tia UVB, cơ thể có thể tạo ra vitamin D, giúp hấp thu canxi và phốt pho, góp phần duy trì hệ xương khỏe mạnh. Ánh sáng tự nhiên còn tham gia điều hòa nhịp sinh học, hỗ trợ chu kỳ thức - ngủ và có thể cải thiện tâm trạng. Đây đều là những lợi ích có cơ sở.
Tuy nhiên, các thông tin cho rằng phơi nắng có thể chữa bệnh như thoát vị đĩa đệm, thoái hóa cột sống hay bệnh phổi là những tuyên bố thiếu căn cứ.
Thoát vị đĩa đệm liên quan đến tổn thương cấu trúc đĩa đệm và có thể gây chèn ép rễ thần kinh. Thoái hóa cột sống là quá trình biến đổi của đĩa đệm, sụn khớp và các cấu trúc liên quan. Trong khi đó, nhiều bệnh lý về phổi xuất phát từ những tổn thương nằm sâu trong lồng ngực.
Ánh nắng chiếu lên da không thể trực tiếp làm khối thoát vị co lại, xóa bỏ gai xương hay phục hồi những tổn thương cấu trúc này.
Trên hội nhóm, nhiều người mắc bệnh lý đĩa đệm nói phơi nắng giúp họ cảm thấy đỡ đau. Điều này hoàn toàn đúng. Cảm giác dễ chịu đó có thể là thật. Nhưng không đồng nghĩa là bệnh đã được chữa khỏi.
Nguyên nhân là do nhiệt từ ánh nắng có thể giúp cơ bắp thư giãn, giảm cảm giác co cứng tạm thời. Việc nằm nghỉ, thả lỏng cơ thể và tạm ngưng những hoạt động gây đau cũng có thể giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn..
Việc phơi nắng cũng có tác động tới giấc ngủ. Do ánh sáng tự nhiên có vai trò điều chỉnh đồng hồ sinh học thông qua tín hiệu mà mắt tiếp nhận. Người duy trì thói quen ra ngoài vào ban ngày, vận động nhẹ và sinh hoạt điều độ có thể ngủ tốt hơn. Nhưng lợi ích này không phụ thuộc vào việc phải cởi áo để phơi lưng, bụng dưới nắng gắt.
Nói cách khác, một người cảm thấy đỡ đau hoặc ngủ ngon hơn sau khi thay đổi thói quen sinh hoạt không có nghĩa phương pháp mà họ lựa chọn đã chữa được bệnh nền. Cải thiện triệu chứng và điều trị nguyên nhân là hai chuyện khác nhau.
Đây cũng là điểm dễ gây nhầm lẫn khi những trải nghiệm cá nhân được chia sẻ trên mạng xã hội. Một người thấy mình khỏe hơn sau vài ngày phơi nắng có thể tin rằng phương pháp đã phát huy tác dụng. Nhưng trải nghiệm của một cá nhân không đủ để chứng minh hiệu quả điều trị cho hàng nghìn người khác, càng không thể thay thế những nghiên cứu khoa học được thiết kế để đánh giá hiệu quả và độ an toàn.
Nắng càng gắt, lợi ích càng lớn?
Một ngộ nhận khác là phải phơi nắng vào giữa trưa, khi ánh nắng gay gắt nhất, mới có hiệu quả. Thực tế, đây cũng là thời điểm cường độ tia cực tím có thể rất cao, làm tăng nguy cơ tổn thương da.
Tia UVB tham gia quá trình tổng hợp vitamin D. Nhưng điều đó không có nghĩa phơi nắng càng lâu thì cơ thể càng nhận được nhiều vitamin D. Quá trình tổng hợp vitamin D ở da có cơ chế tự giới hạn, trong khi tổn thương do tia cực tím vẫn có thể tiếp tục tích lũy khi da tiếp xúc quá mức.
Phơi nắng kéo dài giữa trưa có thể gây bỏng nắng, đỏ rát, phồng rộp, sạm da và mất nước do nóng. Về lâu dài, tia cực tím góp phần làm da lão hóa sớm, gây tổn thương DNA tế bào và làm tăng nguy cơ ung thư da. Mắt cũng có thể chịu ảnh hưởng khi tiếp xúc với tia UV trong thời gian dài mà không được bảo vệ.
Đáng lưu ý, vùng lưng và bụng thường xuyên được quần áo che phủ có thể chưa thích nghi với việc tiếp xúc trực tiếp, kéo dài dưới nắng mạnh. Việc đột ngột phơi những vùng da này trong thời gian dài không mang lại lợi ích điều trị đã được chứng minh, nhưng có thể khiến da bị tổn thương.
Tuy nhiên, nguy cơ không chỉ nằm ở những tổn thương có thể nhìn thấy trên da. Khi người bệnh tin rằng phơi nắng có thể chữa được bệnh, họ có thể tự ý giảm thuốc, bỏ phác đồ hoặc trì hoãn việc thăm khám. Với những bệnh lý có thể tiến triển và gây tổn thương thần kinh, việc chậm điều trị có thể ảnh hưởng đến cơ hội phục hồi.
Ánh nắng vốn không có lỗi. Vấn đề nằm ở việc chúng ta gán cho nó những công dụng vượt quá bằng chứng khoa học.
Đừng biến một mẹo sức khỏe thành phương pháp chữa bách bệnh
Nhìn rộng hơn, trào lưu phơi nắng chữa bệnh không phải hiện tượng hoàn toàn xa lạ. Trước đó, từng có những phương pháp truyền miệng được quảng bá như giải pháp cho nhiều vấn đề sức khỏe, từ uống nước chanh muối đậm đặc đến những cách tự điều trị thiếu căn cứ khác.
Điểm chung là lời hứa hẹn về một giải pháp đơn giản cho những vấn đề vốn phức tạp. Người bệnh không cần hiểu rõ nguyên nhân, không cần trải qua quá trình điều trị dài ngày, chỉ cần làm theo một công thức được chia sẻ.
Sự đơn giản ấy tạo cảm giác chủ động, nhưng cũng dễ khiến người ta bỏ qua những rủi ro không nhìn thấy ngay lập tức.
Trong khi đó, mỗi bệnh lý có cơ chế hình thành, mức độ nghiêm trọng và hướng điều trị khác nhau. Một biện pháp có thể hữu ích với người này chưa chắc phù hợp với người khác. Càng không thể lấy một vài câu chuyện cá nhân để khẳng định hiệu quả đối với những bệnh có nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.
Điều này không có nghĩa người dân phải quay lưng với các biện pháp chăm sóc sức khỏe tự nhiên. Ngược lại, tiếp xúc với ánh sáng ban ngày, vận động vừa sức, duy trì giờ ngủ ổn định và xây dựng chế độ ăn uống hợp lý đều có thể góp phần nâng cao sức khỏe. Nhưng những lợi ích ấy cần được đặt đúng vị trí: hỗ trợ sức khỏe, chứ không thay thế điều trị y khoa.
Người muốn tận dụng ánh nắng nên ưu tiên tiếp xúc vào thời điểm có cường độ tia UV thấp hơn, tránh phơi nắng kéo dài khi trời quá nóng, đồng thời sử dụng các biện pháp bảo vệ da phù hợp. Với người có nguy cơ thiếu vitamin D, việc điều chỉnh chế độ ăn, bổ sung vitamin khi cần thiết và tham khảo ý kiến bác sĩ là những lựa chọn đáng cân nhắc hơn việc cố nằm dưới nắng gắt.
Đặc biệt, người đang điều trị bệnh mạn tính, bệnh xương khớp hoặc bệnh phổi không nên tự ý bỏ thuốc, thay đổi phác đồ chỉ vì cảm thấy dễ chịu sau khi phơi nắng. Nếu muốn bổ sung một phương pháp hỗ trợ, cần trao đổi với bác sĩ để đánh giá lợi ích, nguy cơ và khả năng tương tác với quá trình điều trị hiện tại.
Suy cho cùng, điều đáng lo không phải là người dân thích phơi nắng, mà là niềm tin rằng một phương pháp có thể chữa được gần như mọi bệnh. Khi những lời truyền miệng được khoác lên vẻ ngoài của kiến thức khoa học, người tiếp nhận rất dễ nhầm lẫn giữa điều có thể giúp cơ thể khỏe mạnh và điều thực sự có khả năng điều trị bệnh.
Một chút ánh nắng có thể mang lại lợi ích. Nhưng không có lý do gì để biến nó thành cuộc đánh cược với sức khỏe. Trong chăm sóc sức khỏe, điều quan trọng không phải tìm ra một mẹo chữa được mọi bệnh, mà là hiểu đúng cơ thể mình, biết giới hạn của từng phương pháp và không để hy vọng thay thế bằng chứng khoa học.
Hoặc