Phối cảnh Dự án Công viên công cộng Phú Thượng - một dự án thành phần thuộc Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng.
Công viên không chỉ để tạo cảnh quan
Hà Nội đang cần thêm những giải pháp để tăng khả năng trữ, điều tiết nước ngay trong không gian đô thị. Trong bối cảnh đó, hàng nghìn hécta công viên, cây xanh và mặt nước dự kiến hình thành ven sông Hồng đang mở ra cách tiếp cận mới: Không gian xanh không chỉ phục vụ cảnh quan, vui chơi, nghỉ ngơi mà còn có thể trở thành một phần của hạ tầng thích ứng với ngập.
Theo tài liệu Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000, trong phạm vi nghiên cứu dự kiến có 11 dự án công viên với tổng quy mô khoảng 3.513ha. Hệ thống này được xác định đồng thời nhiều chức năng, từ tạo không gian công cộng, cảnh quan đến hình thành hành lang sinh thái, vùng trữ nước và không gian bán ngập. Những khu vực thấp, thường xuyên chịu ảnh hưởng của nước được ưu tiên bố trí chức năng sinh thái, mặt nước và các hoạt động có khả năng thích ứng với ngập; các khu phát triển đô thị tập trung tại vùng có điều kiện nền và hạ tầng phù hợp hơn.
Cách tổ chức này đặc biệt phù hợp với đặc điểm tự nhiên của vùng bãi sông. Trong khoảng 7.582ha diện tích bãi sông được nghiên cứu khai thác, khoảng 4.000ha có cao độ trên 11,5m được nghiên cứu bố trí chức năng xây dựng mới; khoảng 1.390ha ở cao độ từ 9,5m đến 11,5m dành cho không gian linh hoạt, công trình thích ứng và dân cư hiện có. Đáng chú ý, khoảng 2.445ha có cao độ dưới 9,5m được ưu tiên phục hồi sinh thái, tổ chức giao thông chậm, đường dạo và những chức năng có thể chấp nhận ngập.
Như vậy, quy hoạch đã tính tới việc dành lại những vùng thấp cho nước, đồng thời kết hợp chức năng sinh thái và không gian công cộng. Tư duy này cũng tương đồng với hướng tiếp cận Hà Nội đang nghiên cứu trong Đề án xử lý úng ngập khu vực nội thành giai đoạn 2026-2030, theo hướng kết hợp giải pháp công trình với giải pháp xanh, tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Góp ý cho Đề án, TS Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho rằng, quy hoạch cần tính tới các trường hợp mưa lớn kéo dài để xác định những vùng đệm có thể cho phép ngập trong thời gian ngắn, như sân vận động, khu vực trồng cây xanh. Nơi còn quỹ đất cần bố trí hồ điều hòa; tại khu vực cải tạo đô thị phải kiểm soát tỷ lệ bê tông hóa bề mặt, còn dự án xây dựng mới cần đưa diện tích bề mặt có khả năng thấm nước vào thiết kế. TS Trần Anh Tuấn cũng góp ý, nên bổ sung bản đồ quy hoạch cao độ để xác định hướng thoát của nước mưa, từ đó lựa chọn giải pháp phù hợp cho từng khu vực.
Định hướng đối với khu vực ven sông Hồng đang đi theo cách tiếp cận nêu trên. Hệ thống thoát nước được nghiên cứu kết hợp cống, hồ điều hòa, trạm bơm và cao độ nền với công viên bán ngập, mặt nước, vùng trữ nước, hành lang sinh thái và các bề mặt thấm. Khi những khoảng xanh được tổ chức để vừa phục vụ cộng đồng, vừa dành không gian cho nước khi cần thiết, công viên ven sông có thể đảm nhiệm thêm một chức năng quan trọng trong cấu trúc đô thị: góp phần tăng khả năng thích ứng với ngập, thay vì chỉ tạo thêm màu xanh cho thành phố.
Không gian xanh, mặt nước ven sông Hồng được định hướng tham gia hình thành hành lang sinh thái, vùng trữ nước và không gian bán ngập của đô thị.
Để không gian xanh thực sự tham gia điều tiết nước
Quy mô lớn của hệ thống công viên mới chỉ là một phần của bài toán, điều quan trọng hơn là cách những khoảng xanh, mặt nước và không gian bán ngập được đặt trong tổng thể hạ tầng của khu vực ven sông. Theo Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000 đang được lấy ý kiến, mức độ đô thị hóa được kiểm soát thông qua các chỉ tiêu về mật độ xây dựng, hệ số sử dụng đất, tầng cao, diện tích cây xanh - mặt nước, tỷ lệ bề mặt thấm, năng lực thoát nước và khả năng tiếp cận không gian công cộng.
Định hướng phát triển được xác định theo cấu trúc “đô thị nén có kiểm soát - không gian mở lớn - hành lang sinh thái liên tục”. Dân số và diện tích sàn chỉ được tăng tương ứng với công suất giao thông, trường học, y tế, cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, điện và phòng cháy, chữa cháy; các chỉ tiêu này tiếp tục được cụ thể hóa ở quy hoạch chi tiết và dự án đầu tư trước khi hình thành dân số mới.
Điểm đáng chú ý là hệ thống thoát nước cũng được đặt trong mối quan hệ với không gian xanh. Thành phố xác định thoát nước được tổ chức bằng việc kết hợp hệ thống cống, hồ điều hòa, trạm bơm, cao độ nền, công viên bán ngập, mặt nước, vùng trữ nước, hành lang sinh thái và các bề mặt thấm, đồng thời tạo không gian công cộng và cải thiện vi khí hậu.
Từ cách tổ chức này có thể thấy, công viên ven sông không được xem như một cấu phần tách rời khỏi hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Việc đặt công viên bán ngập, mặt nước, vùng trữ nước và bề mặt thấm cùng với cống, hồ điều hòa, trạm bơm trong một giải pháp tổng thể cho thấy định hướng kết hợp giữa hạ tầng kỹ thuật với các yếu tố sinh thái. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý trong bối cảnh Hà Nội cần đồng thời giải quyết yêu cầu phát triển đô thị, tạo thêm không gian công cộng và nâng cao khả năng thích ứng với điều kiện tự nhiên.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, với không gian ven sông Hồng, mọi định hướng phát triển trước hết phải tuân thủ yêu cầu về an toàn phòng, chống lũ. Đây là điều kiện tiên quyết trong toàn bộ quá trình tổ chức không gian. Bãi sông vừa là không gian sinh thái, sản xuất, cư trú, cảnh quan, vừa là một bộ phận của hành lang thoát lũ. Các chức năng phát triển mới chỉ được bố trí khi bảo đảm không làm suy giảm khả năng thoát lũ, không xâm phạm thân đê, mái đê và hành lang bảo vệ đê, đồng thời đáp ứng yêu cầu thẩm định chuyên ngành đối với từng khu vực, từng dự án.
Nhìn từ những định hướng này có thể thấy, 3.513ha công viên ven sông Hồng không chỉ nằm ở việc gia tăng diện tích cây xanh cho thành phố. Giá trị đáng quan tâm hơn là khả năng tổ chức đồng thời không gian công cộng, hành lang sinh thái, vùng trữ nước và không gian bán ngập trong cùng một cấu trúc quy hoạch. Đồ án cũng xác định rõ các khu vực thấp, thường xuyên chịu ảnh hưởng của nước được ưu tiên chức năng sinh thái, mặt nước và những hoạt động có khả năng thích ứng.
Như vậy, khi các định hướng trên được cụ thể hóa đầy đủ ở bước quy hoạch chi tiết và dự án đầu tư, hệ thống công viên ven sông có thể đóng nhiều vai trò cùng lúc, như tạo không gian công cộng, duy trì hành lang sinh thái và tham gia vào cấu trúc thoát nước của khu vực. Điều cốt lõi vẫn là bảo đảm nguyên tắc đã được xác định xuyên suốt: Phát triển không gian ven sông phải đi cùng năng lực hạ tầng và đặt an toàn phòng, chống lũ lên hàng đầu.
Hoặc