Thị trường xăng dầu sẽ vận hành linh hoạt hơn. Ảnh: H.H.
Giá xăng sẽ linh hoạt hơn
Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), định hướng của dự thảo là để giá bán lẻ xăng dầu vận hành theo thị trường, doanh nghiệp tự quyết định giá, còn Nhà nước chuyển sang vai trò xây dựng nguyên tắc, kiểm tra và giám sát. Nhà nước cũng sẽ không công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay.
Theo dự thảo, giá bán lẻ được hình thành từ giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các khoản thuế.
Trong đó, giá mua và chi phí tạo nguồn được doanh nghiệp xác định theo thực tế kinh doanh. Chi phí tạo nguồn bao gồm các khoản để đưa xăng dầu về kho như vận chuyển, bảo hiểm, bốc dỡ... Còn chi phí kinh doanh phát sinh trong quá trình phân phối, lưu kho, vận chuyển nội địa, nhân công và vận hành hệ thống bán lẻ.
Đáng chú ý, lợi nhuận sẽ do doanh nghiệp tự quyết định.
Điều này có thể dẫn tới việc hai doanh nghiệp cùng mua xăng dầu từ một nguồn nhưng giá bán ra khác nhau do thời điểm mua, chi phí vận chuyển, bảo hiểm và các yếu tố kinh doanh khác không giống nhau.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không được tự quyết toàn bộ cấu phần giá. Nhà nước dự kiến tiếp tục kiểm soát chi phí kinh doanh định mức cùng các loại thuế, phí.
Các khoản thuế như thuế bảo vệ môi trường, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất nhập khẩu, VAT... tiếp tục thực hiện theo quy định của Nhà nước.
Với các cửa hàng ở khu vực vùng sâu, vùng xa, xa kho cảng, dự thảo cho phép giá bán lẻ có thể cao hơn tối đa 2% để bù đắp các chi phí phát sinh hợp lý. Chẳng hạn, nếu giá doanh nghiệp công bố là 20.000 đồng/lít, giá bán tối đa tại địa bàn xa có thể lên 20.400 đồng/lít.
“Mỗi thương nhân đầu mối, phân phối sẽ quy định giá trong hệ thống của mình”, ông Linh cho biết.
Như vậy, các cửa hàng nằm gần nhau nhưng thuộc những hệ thống khác nhau có thể bán với mức giá khác nhau. Thậm chí, giá bán tại từng cửa hàng có thể được điều chỉnh nhiều lần theo diễn biến thị trường.
Theo ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc (Vĩnh Long), việc điều chỉnh giá có thể diễn ra nhiều lần trong ngày khiến việc tính toán doanh thu, kiểm soát và hạch toán theo từng mức giá trở nên phức tạp hơn, đồng thời đặt thêm yêu cầu đối với công tác kiểm tra của cơ quan chức năng.
Tuy nhiên, giá xăng dầu có thể cập nhật nhanh hơn với diễn biến thị trường, người tiêu dùng cũng có thêm cơ sở để lựa chọn những cửa hàng có giá bán phù hợp.
Tự quyết giá liệu có thành cạnh tranh thực chất?
Dẫu vậy, trao quyền tự quyết giá cũng đồng nghĩa với việc cơ quan quản lý phải thay đổi cách thức giám sát.
Theo dự thảo, Nhà nước sẽ quản lý thông qua nguyên tắc hình thành giá, tiếp nhận dữ liệu kê khai và hậu kiểm. Trong trường hợp giá biến động bất thường, các công cụ bình ổn như thuế, dự trữ hoặc quỹ bình ổn có thể được kích hoạt.
Đặc biệt, dữ liệu xuất nhập tồn kho và hóa đơn bán lẻ từng lần tại các cửa hàng, doanh nghiệp đầu mối, thương nhân phân phối dự kiến được kết nối trực tiếp với cơ quan thuế.
Đây sẽ là một trong những nền tảng quan trọng để chuyển từ cách quản lý giá mang tính hành chính sang giám sát thị trường dựa trên dữ liệu.
Dù được kỳ vọng tạo ra thay đổi lớn, cơ chế mới cũng đang đặt ra những nghi ngại về khả năng quyền tự quyết giá chỉ tồn tại trên giấy nếu cấu trúc thị trường không thay đổi tương ứng.
Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát, cho rằng một vấn đề của thị trường hiện nay nằm ở quan hệ giữa thương nhân đầu mối và doanh nghiệp bán lẻ.
Theo ông, các yếu tố cấu thành giá hiện chủ yếu được xây dựng trên những tiêu chí do thương nhân đầu mối đưa ra. Trong khi đó, doanh nghiệp bán lẻ là một mắt xích quan trọng của hệ thống nhưng lại phụ thuộc đáng kể vào mức chiết khấu và lợi nhuận do đầu mối quyết định.
Thực tế thời gian qua, có những giai đoạn chiết khấu xuống 0 đồng và kéo dài khi giá xăng dầu biến động, gây khó khăn cho doanh nghiệp bán lẻ.
“Chúng tôi không thể kinh doanh mà lợi nhuận do doanh nghiệp đầu mối quyết định. Không ai đi kinh doanh, chở xăng dầu về nhưng lại không có lợi nhuận, chiết khấu 0 đồng”, ông Thắng nói, đồng thời cho rằng cần quy định rõ hơn chi phí dành cho khâu bán lẻ trong công thức giá để bảo đảm hệ thống có thể duy trì hoạt động.
Đây cũng là điểm cần được làm rõ khi doanh nghiệp được trao quyền tự quyết giá.
Bởi nếu doanh nghiệp bán lẻ vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một nguồn cung, việc được quyền niêm yết một mức giá riêng chưa chắc đồng nghĩa với việc họ có quyền chủ động thực sự.
Chuyên gia kinh tế - TS Ngô Trí Long cho rằng, cùng với trao quyền tự định giá, cơ quan quản lý cạnh tranh phải có khả năng nhận diện và xử lý các hành vi như thỏa thuận giá, phân chia thị trường, áp đặt điều kiện thương mại bất hợp lý, bán dưới giá thành để loại đối thủ rồi tăng giá trở lại hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.
Theo ông Long, quan hệ giữa đầu mối, phân phối và bán lẻ cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Doanh nghiệp bán lẻ chỉ thực sự có quyền lựa chọn khi có nhiều nguồn cung để lựa chọn. Nếu vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào một đầu mối, quyền tự định giá rất dễ trở thành quyền trên giấy.
Một yêu cầu khác là phải xây dựng được cơ sở dữ liệu giá xăng dầu đủ mạnh. Với hàng chục nghìn điểm bán, Nhà nước khó có thể giám sát hiệu quả chỉ bằng cách đọc từng báo cáo kê khai.
Thay vào đó, dữ liệu về giá bán, nguồn cung, tồn kho, sản lượng và hóa đơn cần được kết nối, phân tích để phát hiện sớm những trường hợp tăng giá bất thường hoặc có dấu hiệu phối hợp giữa các doanh nghiệp.
Như vậy, điểm mấu chốt của cơ chế mới không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp được tự quyết giá, mà còn ở việc quyền tự quyết ấy có đi cùng với quyền lựa chọn nguồn cung, môi trường cạnh tranh và một hệ thống giám sát đủ mạnh hay không. Nếu những điều kiện này được bảo đảm, giá xăng dầu có thể phản ứng linh hoạt hơn với thị trường và tạo thêm động lực cạnh tranh giữa các doanh nghiệp. Ngược lại, nếu quyền lực thị trường vẫn tập trung ở một số khâu, việc chuyển từ “giá do Nhà nước công bố” sang “giá do doanh nghiệp tự quyết” chưa chắc đã tạo ra cạnh tranh thực chất.
Hoặc