Ảnh minh họa
Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đã có công bố những phát hiện mới tại Thành cổ Châu Sa. Khởi đầu từ một lò nung cổ vô tình được người dân phát hiện khi đào hố trồng cây, các nhà khảo cổ đã tìm thấy thêm nhiều dấu tích quan trọng, góp phần làm sáng rõ hơn diện mạo của một trung tâm cư trú, sản xuất và quản lý của cư dân tiền Champa cách đây gần 2.000 năm.
Cụ thể, vào tháng 4/2026, trong lúc đào hố trồng cây tại xóm Thành, gia đình ông Nguyễn Kiên đã bất ngờ làm xuất lộ một di tích lò nung cổ có hình dáng bầu rượu hồ lô, kích thước dài khoảng 3,5m, rộng khoảng 1m.
Nhận thấy tầm quan trọng của di chỉ công xưởng có nguy cơ bị xâm hại, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đã tiến hành khảo sát và đề xuất xin ý kiến khai quật khẩn cấp.
Đến ngày 10/6/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đã ban hành Quyết định số 296/QĐ-SVHTTDL, cho phép Bảo tàng Tổng hợp tỉnh tiến hành khai quật khảo cổ khẩn cấp trên diện tích 100m2, gồm 2 hố ký hiệu H1 và H2 tại xóm Thành. Để phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu, cơ quan chức năng đã gia hạn thời gian triển khai khai quật tại thực địa từ ngày 9/7/2026 đến hết ngày 19/7/2026.
Theo Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, đợt nghiên cứu khẩn cấp lần này đạt được nhiều kết quả quan trọng, làm rõ hơn các nhận định từ đợt thăm dò năm 2022.
Tại hiện trường, đoàn khảo cổ phát hiện thêm 3 lò nung ngói mới, nâng tổng số lò nung được phát hiện tại khu vực này lên 4 lò. Đặc biệt, bên cạnh loại tường lò dày (trên 20 cm) trước đây, đợt nghiên cứu này phát hiện thêm loại lò mới có tường rất mỏng (chỉ dày khoảng 4,2 cm) nhưng vẫn đảm bảo chức năng nung ngói.
Đoàn khảo cổ cũng phát hiện một bãi thải chứa nhiều ngói, sạn và than nằm xung quanh khu vực các lò nung-nơi người xưa dùng làm mặt bằng để phơi và chế tác sản phẩm. Những dấu tích này là minh chứng rõ nét khẳng định khu vực nội thành Châu Sa từng là một quần thể công xưởng, trung tâm sản xuất vật liệu ngói quy mô lớn phục vụ các công trình đền đài, cung điện.
Các hiện vật và kết cấu lò nung tại đây có niên đại khoảng thế kỷ 2-3 sau Công nguyên, thuộc giai đoạn hậu Sa Huỳnh - tiền Chăm (thời kỳ hình thành các tiểu quốc).
“Đặc biệt, ngay điểm giữa của khu vực nội thành Châu Sa, chúng tôi phát hiện dấu tích của một công trình kiến trúc mới. Công trình này nằm ở vị trí trọng yếu, được nhận định có thể là nơi làm việc của một cơ quan quyền lực mang tính nhà nước thời bấy giờ", Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi cho biết.
Song song với các dấu tích kiến trúc, hàng loạt cổ vật có giá trị cao từ gốm gia dụng, ngói lợp mái cho đến các vật dụng mang tính tôn giáo và giao thương cũng được tìm thấy. Đây là “chìa khóa” quan trọng giúp các nhà khoa học giải mã cấu trúc đô thị, đời sống sinh hoạt, kỹ nghệ sản xuất của cư dân cổ, làm rõ dòng chảy tiếp biến văn hóa của người Việt sau này.
Hiện nay, trong thời đại công nghiệp 4.0, việc sử dụng các sản phẩm trí tuệ nhân tạo trong các lĩnh vực của đời sống con người có ý nghĩa vô cùng to lớn, trong đó có hệ thống thông tin địa lý (GIS). Quảng Ngãi sử dụng GIS đã được nghiên cứu/ứng dụng để xây dựng cơ sở dữ liệu di tích khảo cổ ở Quảng Ngãi, trong đó Thành cổ Châu Sa được đưa vào cơ sở dữ liệu GIS cùng các di tích khác của tỉnh.
GIS (Geographic Information System – Hệ thống thông tin địa lý) là công nghệ cho phép thu thập, lưu trữ, quản lý, phân tích và hiển thị dữ liệu gắn với một vị trí cụ thể trên bề mặt. Nếu một bản đồ thông thường chỉ cho biết “địa điểm này nằm ở đâu”, GIS có thể kết hợp bản đồ với hàng loạt lớp dữ liệu khác nhau, từ địa hình, tọa độ GPS, ảnh vệ tinh đến vị trí các công trình, hiện vật và dấu tích khảo cổ.
Trong khảo cổ học, mỗi hố khai quật, lò nung hay hiện vật được phát hiện có thể được gắn tọa độ và đưa lên bản đồ số. Khi các lớp dữ liệu được chồng lên nhau, các nhà nghiên cứu có thể phân tích khoảng cách, hướng, mật độ và sự phân bố của các phát hiện, qua đó nhận diện những quy luật không gian mà việc quan sát từng điểm riêng lẻ khó cho thấy.
Nói cách khác, GIS giúp biến những dữ liệu rời rạc trên thực địa thành một bản đồ dữ liệu có thể phân tích, hỗ trợ các nhà khảo cổ xác định khu vực cần khảo sát, tổ chức khai quật và nghiên cứu tổng thể một di tích.
Hoặc