Khi Nhật Bản thống trị ngành bán dẫn toàn cầu trong thập niên 1980, ít ai nghĩ quốc gia này sẽ đánh mất vị thế chỉ sau vài thập kỷ. Từ "ông vua chip", Nhật dần lùi lại phía sau, nhường sân chơi cho những cái tên như TSMC và Samsung.
Hơn 30 năm sau, Tokyo đang đặt cược vào một lãnh đạo U80: Atsuyoshi Koike, một CEO 74 tuổi, cùng dự án bán dẫn tiêu tốn hàng chục tỷ USD. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà đang được coi là một “ván cược quốc gia” của cường quốc Đông Bắc Á.
Tuổi thơ với những con chip
Ít ai biết rằng, niềm đam mê với thế giới công nghệ của Atsuyoshi Koike đã bắt đầu từ rất sớm. Sinh năm 1952 tại tỉnh Chiba (Nhật Bản), Koike là một cậu bé luôn tò mò về cách vạn vật vận hành. Ông thích tháo lắp mọi thứ, thậm chí cả những chiếc thùng giấy cũng được ông biến thành người máy.
Bước ngoặt đến khi Koike học trung học. Cậu thiếu niên ấy bỗng "phải lòng" sóng radio, mơ ước một ngày nào đó có thể trò chuyện với những người xa lạ ở bất cứ đâu trên thế giới chỉ qua một thiết bị cầm tay. Vì thế, ông đã tham gia các kỳ thi chứng chỉ về radio.
Atsuyoshi Koike, người được cả Nhật Bản giao phó "canh bạc" hồi sinh ngành chip. Ảnh: ASPI
Niềm đam mê ấy dẫn Koike đến với Đại học Waseda, một trong những ngôi trường danh giá nhất Nhật Bản, nơi ông theo học ngành Khoa học và Kỹ thuật Vật liệu, lấy bằng thạc sĩ rồi tiếp tục hành trình học thuật tại Đại học Tohoku để đạt tiến sĩ Kỹ thuật Điện tử.
Sau những năm tháng miệt mài trên giảng đường, năm 1978, Koike bắt đầu sự nghiệp tại Hitachi - một trong những "ông lớn" của ngành công nghiệp Nhật Bản thời bấy giờ.
Ông gia nhập bộ phận bán dẫn của công ty và nhanh chóng chứng tỏ năng lực. Trong suốt hai thập kỷ tại Hitachi, ông lần lượt đảm nhiệm các vị trí quản lý cấp cao, tham gia vào những đổi mới công nghệ mang tính bước ngoặt.
Đây là khoảng thời gian Koike trưởng thành cùng ngành công nghiệp chip, chứng kiến những ngày huy hoàng nhất của ngành bán dẫn Nhật Bản.
‘Vết thương’ chưa bao giờ lành
Thời kỳ đầu sự nghiệp của Koike trùng với thời đại vàng son của ngành bán dẫn Nhật Bản. Trong những năm 1980, các công ty như NEC, Toshiba hay Hitachi thống trị thị trường toàn cầu, chiếm đến hơn một nửa thị phần chip thế giới. Đất nước mặt trời mọc từng là "ông vua" của ngành công nghiệp này.
Nhưng vinh quang không kéo dài mãi. Chỉ một thập kỷ sau, bức tranh đã hoàn toàn đảo ngược. Các công ty Mỹ chuyển sang mô hình thiết kế chip (fabless), trong khi các nhà sản xuất tại Đài Loan (Trung Quốc) phát triển mô hình xưởng đúc (foundry) để tung ra sản phẩm mới, dẫn đầu các thị trường ngách đầy tiềm năng.
Ngành công nghiệp Nhật Bản vốn tự hào với mô hình tích hợp dọc kín lại tỏ ra cứng nhắc và không kịp thích ứng. Đến năm 1998, thị phần của Nhật đã giảm xuống còn khoảng 26%. Đến năm 2021, con số ấy chỉ còn khoảng 8%.
Koike đã chứng kiến toàn bộ quá trình ấy. Điều đó để lại trong ông một nỗi ám ảnh. Chính ông là người đã cố gắng thay đổi cục diện.
Bài học xương máu 20 năm trước và 'cơ hội thứ hai'
Năm 2000, Koike đồng sáng lập Trecenti, liên doanh giữa Hitachi và UMC, kỳ vọng làm hạt nhân phục hưng ngành bán dẫn Nhật Bản.
Dưới sự dẫn dắt của ông, Trecenti tiên phong công nghệ xử lý wafer 300mm, giúp rút ngắn đáng kể thời gian sản xuất so với tiêu chuẩn ngành.
Ở tuổi 74, thay vì nghỉ hưu, ông vẫn miệt mài với giấc mơ phục hưng ngành chip Nhật Bản - một giấc mơ đã ám ảnh ông suốt 20 năm qua. Ảnh: Nippon
Một khách hàng lớn của Mỹ muốn Trecenti trở thành nhà cung cấp độc quyền với điều kiện phải tách khỏi Hitachi. Koike ủng hộ, nhưng Hitachi từ chối.
Năm 2003, Trecenti bị sáp nhập. Koike rời đi, mang theo nỗi ám ảnh rằng thất bại này đã góp phần khiến Nhật Bản tụt lại phía sau. Sau đó, ông chuyển sang lĩnh vực bộ nhớ NAND tại Western Digital.
Sau gần 16 năm thành công, Koike vẫn ấp ủ giấc mơ chip logic. Mùa hè 2020, ông được mời tham gia dự án phục hưng bán dẫn cho Nhật Bản.
Rapidus được thành lập vào tháng 8/2022, tên tiếng Latin có nghĩa là "nhanh". Khác với các dự án chip trước đây của Nhật Bản, Rapidus được kỳ vọng sẽ sản xuất chip 2nm ngay trên đất Nhật. Đối với Koike, đây là "cơ hội thứ hai" để sửa sai sau hai thập kỷ day dứt.
Một nhà lãnh đạo khác biệt
Ở tuổi 74, Koike không phải là mẫu CEO hào nhoáng thường thấy ở Thung lũng Silicon. Ông nói về sản xuất, về quy trình, về cách xây dựng lại một hệ sinh thái đã mất.
Điều thú vị là Koike cũng là một giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Tohoku. Ông dành nhiều thời gian để nói chuyện với lãnh đạo của hầu hết các trường đại học lớn ở Nhật Bản, thúc đẩy ý tưởng về một "Đại học Tích hợp Nghiên cứu Bán dẫn" - một mô hình liên kết giữa các trường đại học trong nước và quốc tế như MIT, Stanford.
Ngoài kế hoạch sản xuất chip 2nm tại Hokkaido, Koike còn có một tham vọng "điên rồ" hơn nhiều: xây dựng nhà máy sản xuất chip trên Mặt Trăng vào những năm 2040.
Ông lý giải rằng môi trường chân không và trọng lực thấp trên Mặt Trăng sẽ mang lại lợi thế to lớn cho quá trình in khắc (lithography), bước then chốt trong sản xuất chip.
"Tôi muốn cho mọi người thấy một tương lai tươi sáng, một giấc mơ lớn", Koike chia sẻ.
Theo Nippon, Haiwainet News
Hoặc