Hang Cát Đùn nằm giáp ranh giữa xã Gia Hưng (Ninh Bình) với xã Đồng Tâm, huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là xã Lạc Thủy (Phú Thọ). Hang nằm sâu trong rừng, dưới những tán cây lớn và ở chân dãy núi Thung Chén. Trước cửa hang là dòng suối cạn chỉ có nước vào mùa mưa.
Hang Cát Đùn nằm sâu trong rừng, giáp ranh giữa xã Gia Hưng (Ninh Bình) với xã Đồng Tâm, huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình (cũ).
Để đến được hang Cát Đùn từ xã Gia Hưng phải vượt gần chục km đường rừng núi rậm rạp, lầy lội. Còn đi từ xã Lạc Thủy thì vượt cung đường đất đá gồ ghề cả chục km xuyên qua những cánh rừng mới tới nơi.
Theo người dân địa phương 2 tỉnh Ninh Bình-Phú Thọ, sở dĩ nơi đây gọi là hang Cát Đùn vì hàng năm vào tháng 8 âm lịch, cát trong hang đùn ra bên ngoài cửa hang, đến tháng 3 âm lịch năm sau, cát lại rút vào trong lòng hang. Cát trong hang đùn ra rất nhiều, tạo thành bãi lớn lên tới cả trăm m³ trước cửa hang nhưng không bao giờ vượt quá 25m chiều dài và 15m chiều rộng.
Trước cửa hang là bãi cát với chiều dài không bao giờ vượt quá 25m, rộng 15m.
Cũng từ đó, nhân dân trong vùng thấy hiện tượng lạ này nên vẫn còn lưu truyền câu nói "Tháng 8 xây ra, tháng 3 xây vào" hay "Tháng 8 đùn ra, tháng 3 đùn vào".
Tương truyền, nếu năm nào cát đùn ra trước cửa hang tạo thành những đụn to, cát vàng, sạch giống như hình “đống rơm” thì năm đó người dân lao động sẽ có một mùa bội thu. Năm nào cát đùn ra có nhiều đống nhỏ, màu đen sẽ xảy ra dịch bệnh. Năm nào cát đùn ra thành từng dải cát dài, nhìn giống như “bờ đê chắn sóng” hoặc giống hình “đê vỡ” thì năm đó mưa to, lũ lụt...
Để đến được hang Cát Đùn, từ xã Gia Hưng phải vượt gần chục km đường rừng núi rậm rạp, lầy lội. Ảnh: N.T
Theo ghi chép trong sách Gia Viễn Lịch sử Văn hóa, hang Cát Đùn có 2 cửa, cửa thứ nhất quay hướng Tây Nam, nằm sát chân núi, cửa rộng từ 4-5m. Đây là cửa cát trong hang đùn ra, thu vào. Cửa thứ 2 quay hướng Tây, cách cửa thứ nhất khoảng 30m về phía Tây Bắc, nằm cao hơn chân núi khoảng 8m, hang rộng 3-15m, vòm cao 2-20m...
Hang Cát Đùn nằm dưới chân dãy núi Thung Chén và bên dòng suối cạn.
Nhận thấy đây là điềm lạ, hiếm thấy nên nhân dân trong vùng đã lập đền thờ Chúa Sơn Lâm và Đức Cao Sơn Thành Hoàng. Đền thờ được lập trên một hốc đá, phía dưới là một hang sâu (hang Cát Đùn-PV), đến nay đền vẫn còn ở chân dãy núi Thung Chén.
Từ xa xưa nhân dân trong vùng đã lập đền thờ Chúa Sơn Lâm và Đức Cao Sơn Thành Hoàng trên hốc đá.
Ngày nay, vào ngày 15/1 (tháng giêng âm lịch), tại đây diễn ra lễ hội đền Cát Đùn và nơi đây trở thành địa điểm tín ngưỡng, tâm linh thu hút đông đảo nhân dân quanh vùng của 2 tỉnh Ninh Bình-Hòa Bình (cũ), nay là Phú Thọ, cùng du khách thập phương đến dâng hương cầu mong mưa thuận, gió hòa, mọi điều may mắn và bình an.
Hàng năm ngày 15/1 (tháng giêng âm lịch) lễ hội đền Cát Đùn được tổ chức với sự tham gia của nhân dân 2 tỉnh Ninh Bình-Hòa Bình (cũ). Ảnh: N.T
Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, dù hiện tượng cát đùn ra, đùn vào trong hang xuất hiện từ lâu nhưng đến nay nơi đây vẫn là một bí ẩn; điều kỳ lạ chưa tìm ra lời giải.
Hiện tượng cát đùn ra, đùn vào trong hang đến nay nơi đây vẫn là một bí ẩn.
Đền thờ nằm ngoài trời ở trong hốc đá cheo leo và được che chắn bằng chiếc bạt đơn sơ.
Có rất đông người dân địa phương, du khách dâng hương dịp lễ hội đền Cát Đùn. Ảnh: N.T
Hoặc