Trong khuôn viên đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, Khu di tích Lịch sử Văn hóa Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình) đang lưu giữ cặp long sàng (sập đá) được chạm khắc hình rồng, trang trí các họa tiết tinh xảo được xem là độc nhất vô nhị ở Việt Nam.
Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, Khu di tích Lịch sử Văn hóa Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình).
Cặp long sàng này là độc bản và được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2017. Đây là 2 tác phẩm nghệ thuật được chạm khắc bằng đá xanh nguyên khối từ thế kỷ XVII.
Khu vực trước Nghi môn ngoại có một long sàng cao 46cm. Mặt sập hình chữ nhật, rộng 1,27m, dài 1,87m, nặng 1,5 tấn, chân đế hơi choãi ra. Bề mặt long sàng chạm rồng, phần thân bổ ô trang trí các linh vật, phần đế chế tác kiểu chân quỳ dạ cá, chính giữa là hổ phù. Đầu rồng to, miệng đang há ngậm viên ngọc, răng và sừng sắc nhọn.
Long sàng đá (sập đá) trước Nghi môn ngoại được chế tác bằng đá xanh nguyên khối từ thế kỷ XVII.
Điều đặc biệt, trang trí hình rồng trên bề mặt long sàng này là cả bốn chi của rồng thay vì tạo hình chân móng vuốt chim ưng như truyền thống lại mang hình dáng cánh tay người với cánh tay nhỏ nhắn, thon dài, 5 ngón búp măng mềm mại, nữ tính.
Trong đó, hai bàn tay ở vị trí chi trước nắm chặt sừng và bờm rồng. Hai chi sau, một chi được nhân dạng cánh tay thon mềm vít râu rồng, chi còn lại tạo tác chi rồng truyền thống nhưng xòe ngón đạp chơi vơi trong không trung.
Bề mặt long sàng chạm rồng.
Bà Vũ Thanh Lịch - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình cho biết: “Cách tạo tác chi rồng thành cánh tay, bàn tay vũ nữ mềm mại như trên sập đá này là điêu khắc có một không hai trong lịch sử mỹ thuật truyền thống Việt Nam nói riêng, phương Đông nói chung. Thân rồng đang vặn mình, ngửa bụng lên trời. Rồng ngửa bụng rất hiếm thấy trong các trang trí hình rồng xưa nay”.
Các chi rồng không tạo hình theo cách truyền thống mà tạo hình dáng cánh tay người.
Ngoài long sàng trước Nghi môn ngoại, tại đây còn một long sàng khác ở sân rồng (trước bái đường) đền thờ vua Đinh do nhân dân Trường Yên công đức, chế tác bằng đá xanh nguyên khối hình hộp chữ nhật, nặng 2 tấn (cao 56cm, dày gần 20cm, dài gần 2m, rộng gần 1,5m).
Một long sàng khác ở sân rồng (trước bái đường) đền thờ vua Đinh.
Ở chính giữa long sàng được chạm khắc một con rồng lớn cuộn tròn trên mặt sập, đầu hướng về phía Đông, nhìn lên đỉnh Mã Yên Sơn. Rồng tượng trưng cho uy quyền của nhà vua, cũng là linh vật mang ước vọng cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ cho người dân trong vùng.
Ở chính giữa long sàng được chạm khắc một con rồng lớn cuộn tròn trên mặt sập, đầu hướng về phía Đông.
Dưới bàn tay của các nghệ nhân xưa, rồng được chạm khắc thân lớn, đuôi thẳng, phủ vảy đơn, đao mác lá hỏa, thể hiện tính phóng khoáng. Các chân của rồng khi là móng chim ưng, khi lại được nhân hóa như bàn tay người, đường diềm 4 phía long sàng chạm nổi những họa tiết như mây, cá, tôm, chồn, chuột... mang đậm chất dân gian.
Bàn tay người (khoanh đỏ) bí ẩn trên thân rồng với cánh tay mập, nam tính.
Trong hình rồng chạm khắc này, hai chi trước của rồng thay vì tạo hình móng vuốt chim ưng như truyền thống lại mang hình dáng cánh tay và bàn tay người với cánh tay mập, nam tính, một bàn tay vít sừng rồng, một bàn tay nắm chặt bờm rồng. Hai chi sau chỉ có một chi vẫn giữ kiểu móng vuốt, còn một chi cũng được nhân dạng hóa hình bàn tay người, nhưng là bàn tay 6 ngón đang nắm giữ thân rồng.
Thay vì tạo hình móng vuốt chim ưng như truyền thống, chi lại mang hình dáng cánh tay và bàn tay người (khoanh đỏ).
Theo nhiều nhà nghiên cứu, cả hai long sàng đều có bố cục rõ ràng, mang đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống của người Việt. Hai long sàng được đánh giá là đẹp nhất, tiêu biểu nhất trong nghệ thuật điêu khắc sập thờ ở Việt Nam. Đây cũng là những giá trị tiêu biểu về niên đại, mỹ thuật và đặc biệt là tiêu chí hiện vật gốc độc bản.
Hai long sàng là bảo vật quốc gia thu hút đông đảo du khách đến tham quan.
Hoặc