"Tăng tốc" về số ca mắc ở Việt Nam
Theo thống kê GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), ung thư đại trực tràng là một trong những căn bệnh ung thư phổ biến nhất thế giới, với hơn 2,04 triệu ca mắc mới. Trung bình cứ mỗi 15 giây lại có một người được chẩn đoán mắc bệnh. Đây cũng là nguyên nhân gây tử vong do ung thư đứng thứ hai thế giới, với khoảng 918.000 ca tử vong trong năm.
Căn bệnh này đứng thứ ba về số ca mắc mới và thứ hai về số ca tử vong do ung thư trên toàn cầu, chiếm lần lượt 9,9% và 9,4% tổng số ca ung thư. Nam giới có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nữ giới.
Tại Việt Nam, ThS.BS Nguyễn Duy Anh, bác sĩ Viện Ung bướu và Y học hạt nhân (Bệnh viện Bạch Mai), Phó Giám đốc Trung tâm Ung bướu, Xạ trị và Y học hạt nhân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cảnh báo rằng nếu ung thư đại trực tràng là một "đối thủ đáng gờm" trên thế giới thì tại Việt Nam, căn bệnh này cũng đang “tăng tốc” với mức độ rất đáng lo ngại.
Theo thống kê mới nhất, ung thư đại trực tràng hiện đứng thứ 3 trong danh sách các loại ung thư phổ biến tại Việt Nam, với hơn 22.584 ca mắc mới mỗi năm, tương đương 61,8 ca/ngày, hay hơn 2,5 ca/giờ. Đáng chú ý, số ca mắc đang có xu hướng gia tăng ở nhóm người trẻ tuổi. Không dừng lại ở đó, căn bệnh này còn gây ra khoảng 10.990 ca tử vong mỗi năm.
Theo bác sĩ Duy Anh, tình trạng ung thư đại trực tràng gia tăng có liên quan đến nhiều yếu tố. Trong đó, chế độ ăn uống và lối sống đóng vai trò quan trọng, như ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, thịt đỏ, lạm dụng rượu bia, thuốc lá và ít vận động. Bên cạnh đó, dân số già hóa cũng khiến nguy cơ mắc ung thư tăng lên theo tuổi tác. Ngoài ra, việc người dân ngày càng chủ động đi khám, tầm soát và phát hiện bệnh sớm cũng góp phần làm tăng số ca được ghi nhận.
Ăn nhiều thịt đỏ tăng nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng (ảnh AI).
Đặc biệt, ung thư đại trực tràng là một trong những loại ung thư có liên quan đến yếu tố di truyền.
Bác sĩ Duy Anh cho hay, di truyền là yếu tố nguy cơ có thật và rất quan trọng, nhưng cần hiểu đúng về mức độ ảnh hưởng. Có thể chia thành ba nhóm:
Thứ nhất, ung thư do hội chứng di truyền rõ ràng: khoảng 5% số ca. Người mang đột biến gen được truyền từ cha hoặc mẹ có khoảng 50% khả năng truyền đột biến này cho mỗi người con.
Trong đó, phải kể đến hội chứng Lynch (ung thư đại trực tràng di truyền không polyp), là thể thường gặp nhất, chiếm khoảng 3% số ca. Hội chứng này do đột biến các gen sửa chữa ADN (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM). Nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng trong suốt cuộc đời có thể lên tới 50–80%, tùy thuộc vào gen bị đột biến. Bệnh thường xuất hiện trước 50 tuổi. Người mang hội chứng Lynch còn có nguy cơ cao mắc ung thư nội mạc tử cung, buồng trứng, dạ dày và đường tiết niệu.
Bệnh đa polyp tuyến gia đình (FAP) chiếm dưới 1% số ca, do đột biến gen APC. Người mắc bệnh có thể xuất hiện hàng trăm đến hàng nghìn polyp trong ruột từ tuổi thiếu niên. Nếu không được can thiệp, gần như 100% trường hợp sẽ tiến triển thành ung thư, thường trước 40 tuổi.
Thứ hai, ung thư có tính chất gia đình: khoảng 20–30% số ca. Trong những gia đình này, có nhiều người mắc bệnh nhưng chưa tìm thấy đột biến gen cụ thể. Nguyên nhân có thể do sự kết hợp giữa các biến thể gen nhỏ và lối sống chung. Người có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc ung thư đại trực tràng có nguy cơ mắc bệnh cao gấp khoảng 2 lần. Nguy cơ này tăng lên 3–4 lần nếu người thân mắc bệnh trước 50 tuổi hoặc có từ 2 người thân trở lên mắc bệnh.
Thứ ba, ung thư đại trực tràng xuất hiện đơn lẻ (ung thư lẻ tẻ). Đây là nhóm chiếm đa số, không có yếu tố gia đình rõ ràng, chủ yếu liên quan đến tuổi tác và lối sống.
Bác sĩ Duy Anh tư vấn, những người có người thân mắc ung thư đại trực tràng trước 50 tuổi; có nhiều người cùng huyết thống mắc ung thư đại trực tràng, ung thư nội mạc tử cung, buồng trứng hoặc dạ dày; hoặc có người thân được chẩn đoán mắc bệnh đa polyp cần được tư vấn di truyền và tầm soát sớm hơn, với tần suất dày hơn nhiều so với người bình thường.
Cụ thể, người mang hội chứng Lynch nên nội soi đại tràng từ 20–25 tuổi và lặp lại mỗi 1–2 năm. Người mang gen FAP cần được theo dõi từ 10–12 tuổi.
Hiện nay, mỗi bệnh nhân ung thư đại trực tràng nên được xét nghiệm mô u để tìm tình trạng thiếu hụt hệ thống sửa chữa ADN (dMMR/MSI-H). Xét nghiệm này có hai giá trị: giúp phát hiện hội chứng Lynch để bảo vệ người thân trong gia đình, đồng thời xác định những bệnh nhân có khả năng đáp ứng rất tốt với liệu pháp miễn dịch.
Ai có nguy cơ cao mắc ung thư đại trực tràng?
Bất kỳ ai cũng có nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng. Tuy nhiên, bác sĩ Duy Anh lưu ý một số nhóm đối tượng cần đặc biệt chú ý, gồm:
- Người từ 45 tuổi trở lên. Nguy cơ mắc bệnh tăng rõ rệt theo tuổi. Đây là lý do những người ở độ tuổi này nên thực hiện tầm soát ngay cả khi chưa có triệu chứng.
- Người có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp tuyến, đặc biệt khi người thân mắc bệnh trước 50 tuổi; người mang các hội chứng di truyền như Lynch, FAP.
- Người từng có polyp tuyến hoặc từng mắc ung thư đại trực tràng.
- Người mắc bệnh viêm ruột mạn tính như viêm loét đại trực tràng chảy máu, bệnh Crohn. Nguy cơ mắc ung thư tăng rõ rệt sau khoảng 8–10 năm mắc bệnh, nhất là khi tổn thương lan rộng.
- Người thừa cân, béo phì, đặc biệt là béo bụng; người mắc đái tháo đường type 2.
- Người hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, ít vận động, ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và ít chất xơ.
- Người từng xạ trị vùng bụng, vùng chậu, ví dụ những người sống sót sau ung thư thời thơ ấu.
“Các yếu tố này có thể cộng dồn với nhau. Một người đàn ông 50 tuổi, béo bụng, uống bia thường xuyên, hút thuốc và có bố mắc ung thư đại tràng sẽ có nguy cơ cao hơn nhiều so với khi chỉ có một yếu tố nguy cơ riêng lẻ”, bác sĩ Duy Anh lưu ý.
Hoặc