Công phu làm nên những giọt dầu vàng
Từ những hạt đậu được chăm chút trên đồng ruộng, người dân Quảng Ngãi tạo ra dòng dầu nguyên chất mang hương vị đặc trưng, vừa nâng cao giá trị nông sản địa phương, vừa tạo việc làm và giữ gìn một nghề truyền thống lâu đời.
Để dầu được ngon, người làm nghề phải kiên nhẫn và tỉ mỉ từ khâu chọn nguyên liệu.
Tiếng máy xay, tiếng động cơ ép dầu hòa cùng mùi thơm đặc trưng của đậu phụng chín lan khắp khu xưởng nhỏ ở phường Trương Quang Trọng. Những ngày này, khi nông dân vừa thu hoạch xong vụ đậu phụng, các lò ép dầu trên địa bàn cũng bước vào thời điểm bận rộn nhất trong năm. Từng bao đậu mới thu hoạch liên tục được chuyển đến cơ sở của bà Nguyễn Thị Kim Thư để chế biến.
Hơn 30 năm gắn bó với nghề, bà Thư hiểu rằng để tạo ra những lít dầu phụng thơm ngon, người làm nghề phải kiên nhẫn và tỉ mỉ từ khâu chọn nguyên liệu. Theo bà Thư, đậu phụng sau thu hoạch phải được phơi thật khô, sàng lọc kỹ để loại bỏ hạt lép, chỉ giữ lại những hạt chắc và đồng đều.
Sau đó, đậu được tách vỏ, nghiền thành bột, hấp chín rồi ép thành bánh trước khi đưa vào máy ép thủy lực. “Một mẻ dầu hoàn chỉnh mất khoảng 3 giờ đồng hồ, chưa kể thời gian chuẩn bị nguyên liệu. Mỗi công đoạn đều phải làm cẩn thận để giữ được chất lượng dầu thành phẩm”, bà Thư cho biết.
Đậu phộng sau khi phơi khô, được sàng lọc kĩ để loại bỏ hạt lép.
Nếu trước đây việc ép dầu chủ yếu dựa vào sức người thì nay nhiều cơ sở đã đầu tư máy móc hiện đại. Các công đoạn bóc vỏ, nghiền đậu, hấp bột và ép dầu được cơ giới hóa, giúp nâng cao năng suất nhưng vẫn giữ nguyên hương vị đặc trưng của dầu phụng nguyên chất.
Theo bà Thư, trung bình 1 tạ đậu phụng có thể ép được khoảng 35 lít dầu. Trong khoảng 3 tháng cao điểm mỗi năm, cơ sở của bà xử lý từ 2 - 3 tấn đậu phụng mỗi ngày, cung cấp ra thị trường hơn 700 lít dầu thành phẩm.
Trung bình 1 tạ đậu phụng có thể ép được khoảng 35 lít dầu.
Không chỉ các lò ép, người trồng đậu phụng cũng được hưởng lợi khi giá trị hạt đậu được nâng lên sau chế biến. Bà Đồng Thị Phương, ở xã Đông Sơn, cho biết, vụ mùa năm nay gia đình thu hoạch khoảng 2 tạ đậu phụng và ép được gần 70 lít dầu.
“Đậu năm nay được mùa, hạt to đẹp nên cho lượng dầu nhiều hơn. Dầu có màu vàng đẹp và rất thơm. Gia đình chủ yếu dùng để ăn, chỉ bán một phần nhỏ để có thêm chi phí đầu tư cho vụ sau”, bà Phương chia sẻ.
Tạo sinh kế từ nghề truyền thống
Nhu cầu sử dụng dầu phụng nguyên chất những năm gần đây có xu hướng tăng khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến thực phẩm sạch và nguồn gốc sản phẩm. Với giá bán từ 100.000 - 120.000 đồng/lít, dầu phụng truyền thống vẫn có chỗ đứng riêng trên thị trường.
Giá bán dầu đậu phụng có giá từ 100.000 đến 120.000 đồng/lít.
Có mặt tại một cơ sở ép dầu từ sáng sớm, bà Nguyễn Thị Lộc, ở phường Cẩm Thành, kiên nhẫn chờ gần 4 giờ đồng hồ để nhận hơn 50 lít dầu được ép từ 1,5 tạ đậu phụng do chính bà lựa chọn.
“Dầu ăn trên thị trường rất đa dạng nhưng gia đình tôi vẫn thích dùng dầu phụng ép truyền thống. Dầu nguyên chất, không pha trộn nên nấu món ăn nào cũng thơm. Năm nào đến mùa thu hoạch tôi cũng mang đậu đi ép để dùng dần và làm quà cho người thân”, bà Lộc nói.
Theo các chủ cơ sở sản xuất, chất lượng dầu phụng phụ thuộc rất lớn vào nguyên liệu đầu vào. Muốn có dầu ngon phải chọn những hạt đậu chắc mẩy, đồng thời tính toán phù hợp tỷ lệ đậu nhân và đậu còn vỏ trong quá trình ép.
Nghề ép dầu phụng còn tạo việc làm thời vụ cho nhiều lao động địa phương trong những tháng nông nhàn.
Ông Kiều Soạn, người có hơn 20 năm làm nghề, cho biết, bí quyết nằm ở khâu hấp bột đậu. Khi nguyên liệu được xử lý đúng kỹ thuật, dầu ép ra sẽ có màu vàng óng, hương thơm đặc trưng và bảo quản được lâu mà không bị lắng cặn hay đổi màu.
Không chỉ mang lại thu nhập cho các hộ sản xuất, nghề ép dầu phụng còn tạo việc làm thời vụ cho nhiều lao động địa phương trong những tháng nông nhàn. Vào mùa cao điểm, các cơ sở thường tuyển thêm nhân công để phục vụ các công đoạn chế biến, giúp nhiều người có thêm nguồn thu nhập ổn định.
Các phụ phẩm sau ép dầu cũng được tận dụng hiệu quả.
Đáng chú ý, các phụ phẩm sau ép dầu cũng được tận dụng hiệu quả. Vỏ đậu được thu mua làm giá thể trồng cây hoặc giữ ẩm cho đất, trong khi bánh dầu được sử dụng làm phân bón hữu cơ hoặc thức ăn chăn nuôi.
Mô hình sản xuất tuần hoàn này giúp nâng cao giá trị cây đậu phụng, đồng thời hạn chế lượng chất thải phát sinh ra môi trường.
Giữa sự cạnh tranh của nhiều loại dầu ăn công nghiệp, những lò ép dầu phụng truyền thống ở Quảng Ngãi vẫn duy trì sức sống riêng. Những giọt dầu vàng óng không chỉ mang theo hương vị của hạt đậu quê mà còn là thành quả lao động bền bỉ của những người đang ngày ngày giữ lửa cho một nghề truyền thống giàu giá trị kinh tế và văn hóa.
Hoặc